Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Sözcükler arası anlam ilişkileri; sözcüklerin aynı, yakın, karşıt veya birbirinden bağımsız anlamlar taşımasına göre belirlenir. Eş anlamlılık, yakın anlamlılık ve sesteşlik farklı ilişkilerdir. Doğru ayrım için sözcüklerin kullanıldığı cümleler birlikte incelenir.

Bir bakışta

·        Eş anlam: Farklı sözcükler aynı kavramı karşılar; yakın anlamda küçük anlam farkı kalır.

·        Zıt anlam: Aynı özellik bakımından karşıtlık gerekir; olumsuz biçimle karıştırılmaz.

·        Sesteşlik: Ses ve yazılış aynı, anlamlar ilişkisizdir. Ortak kökte isimle fiil arasında bağ vardır.

Eş anlamlı sözcükler

Eş anlamlı, yani anlamdaş sözcükler, yazılışları farklı olduğu hâlde aynı kavramı karşılayabilen sözcüklerdir. Yanıt–cevap, yıl–sene ve sözcük–kelime yaygın örneklerdir. “Sorunun yanıtını buldum.” cümlesindeki yanıt yerine cevap getirildiğinde temel düşünce korunur.

Eş anlamlılık bütün kalıplaşmış kullanımlarda yer değiştirme izni vermez. Siyah ve kara renk bildirirken birbirinin yerine kullanılabilir: “Siyah kalem” ile “kara kalem” aynı rengi belirtebilir. Ancak “kara haber” sözü kötü haberi anlatır; bu sözdeki kara yerine siyah getirilmez. Sözcüğün sözlükteki anlamı kadar cümledeki kullanımı da önemlidir.

Açıklamalı örnekler

·        Öğrenci / talebe, öğretmen / muallim, görev / vazife → Aynı kavramı karşılayan sözcük çiftleridir; kullanım sıklıkları farklı olabilir.

·        Bu konudaki düşünceni merak ediyorum. → Bu cümlede düşünce yerine fikir getirilebilir.

·        Yüz ifadesi değişti. → Yüz yerine çehre getirilebilir; “yüz lira” sözünde getirilemez.

Dikkat: Bir sözcüğün eş anlamlısı, o sözcüğün bütün anlamlarının eş anlamlısı değildir. Özellikle deyim ve terimlerde cümleyi yeniden okuyarak karar verilir.

Yakın anlamlı sözcükler

Yakın anlamlı sözcükler ortak bir anlam alanında bulunur; fakat aynı durumu tam olarak karşılamaz. Kırgın ve üzgün, olumsuz bir duyguyu anlatabilir. Kırgınlık çoğunlukla birine karşı incinmeyi içerir; üzüntü ise daha geniş bir duygu alanını karşılar.

“Arkadaşının onu çağırmamasına kırıldı.” ile “Maçın ertelenmesine üzüldü.” cümlelerinde duygunun yöneldiği durum farklıdır. Korkmak ve kaygılanmak da birbirine yakın olabilir; ancak kaygı henüz gerçekleşmemiş bir olasılığa yönelebilir. Yakın anlamlı sözcükler yer değiştirdiğinde anlamın derecesi veya vurgusu değişebilir.

Açıklamalı örnekler

·        İstemek ve dilemek → İkisi de bir şeyin olmasını istemeyle ilgilidir; “su istemek” ile “mutluluk dilemek” kullanımlarında yöneliş farklılaşır.

·        Bakmak ve seyretmek → İkisi görmeyle ilişkilidir; seyretmek çoğunlukla bir süre dikkatle izlemeyi içerir.

·        Çekinmek ve korkmak → Yakın duygular anlatabilir; “soru sormaya çekinmek” her zaman korkuyla aynı derecede değildir.

Zıt anlamlı sözcükler

Zıt, yani karşıt anlamlı sözcükler aynı özellik veya ilişki bakımından birbirinin karşısında yer alır. Dar–geniş, erken–geç, sıcak–soğuk ve almak–vermek karşıtlık kurar. “Bu sokak dar, öteki sokak geniş.” cümlesinde karşılaştırılan özellik sokakların genişliğidir.

Bir sözcüğün olumsuzu her zaman zıt anlamlısı değildir. Gelmek–gelmemek aynı fiilin olumlu ve olumsuz biçimleridir. Sevmek–nefret etmek ise anlam karşıtlığı kurabilir. Ayrıca her sözcüğün karşıtı bulunmaz; masa gibi bir varlık adının sırf başka bir varlıktan farklı olması, onu karşıt anlamlı yapmaz.

Açıklamalı örnekler

·        Açık kapı / kapalı kapı → Kapının durumu bakımından karşıttır.

·        Açık renk / koyu renk → Aynı sözcüğün farklı anlamındaki karşıtı değişmiştir.

·        Ucuz ürün / pahalı ürün → Fiyat bakımından karşıtlık vardır.

·        Yazmak / yazmamak → Zıt anlamlı iki sözcük değil, aynı fiilin olumlu ve olumsuz biçimleridir.

Eş sesli sözcükler

Eş sesli, yani sesteş sözcüklerin yazılışları ve söylenişleri aynıdır; anlamları arasında ilişki yoktur. “Yüz metre yürüdük.” cümlesindeki yüz sayıdır. “Yüzünü yıkadı.” cümlesindeki yüz ise vücudun bölümüdür. Çay sözcüğünün içecek ve akarsu anlamları da sesteşliğe örnektir.

Çok anlamlılıkta ise tek sözcüğün anlamları arasında ilişki bulunur. İnsanın kolu ile koltuğun kolu, destek ve biçim ilişkisiyle bağlantılıdır. Bu nedenle her farklı anlam sesteşlik sayılmaz. Sesteşlik kararı verirken yalnız sözcüğün iki ayrı cümlede geçmesine değil, anlamlar arasındaki bağa bakılır.

Açıklamalı örnekler

·        Bahçeye kaz girdi. / Toprağı kaz. → Hayvan adı ile kazma eylemi ilişkisizdir.

·        Yüzünde ben vardı. / Ben geldim. → İlk cümledeki ben deri lekesi, ikinci cümlede kişi zamiridir.

Dikkat: Düzeltme işaretiyle ve söyleyişle ayrılan “kar–kâr”, “hala–hâlâ” çiftleri sesteş örneği olarak kullanılmaz. Yazıdaki işaret ve söyleniş farkı göz ardı edilmez.

Ortak kök ile sesteş kök

Ortak kök, hem isim hem fiil olarak kullanılabilen ve bu kullanımları arasında anlam ilişkisi bulunan köktür. “Yeni boya aldık.” cümlesindeki boya isim; “Duvarı boya.” cümlesindeki boya- fiildir. İki kullanım boyama işiyle bağlantılıdır. Fiil kökünü gösteren kısa çizgi, sözcüğün bir eylem kökü olduğunu belirtir.

“Gül kokusu yayıldı.” cümlesindeki gül ile “Bu şakaya güldü.” cümlesindeki gül- arasında böyle bir anlam bağı yoktur; bunlar sesteş köklerdir. Yaz mevsimi ile yaz- fiili de aynı biçimde değerlendirilir. Ortak kök konusu sözcüğün yapısıyla, eş anlamlılık ise ayrı sözcüklerin anlamlarıyla ilgilidir.

Açıklamalı örnekler

·        Güreş izledik. / Arkadaşınla güreş. → İsim ve fiil aynı işle ilgili olduğu için ortak köktür.

·        Savaş sona erdi. / Haksızlıkla savaş. → İki kullanım arasında anlam bağı vardır.

·        Yaz sıcak geçti. / Adını yaz. → Mevsim adıyla yazma eylemi arasında anlam bağı yoktur; sesteş köktür.

Anlam ilişkisini cümlede belirleme

“Kara bulutlar yaklaşıyor.” cümlesinde kara, renk bildirir. “Kara günler geride kaldı.” cümlesinde ise sıkıntılı zamanları anlatır. Aynı sözcük her cümlede aynı ilişkiyi kurmadığı için, anlamdaş veya karşıt sözcük ararken önce hangi anlamın kullanıldığı belirlenir. Böylece sözlükte doğru görünen fakat cümlede anlamı bozan değişikliklerden kaçınılır.

Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri

Örnek	Tür veya özellik	Açıklama
Yanıt – cevap	Eş anlam	Soruya verilen karşılık anlamında birbirinin yerine kullanılabilir.
Kırgın – üzgün	Yakın anlam	Duygular yakın olsa da kırgınlık, incinme ve ilişki boyutu taşır.
Geniş – dar	Zıt anlam	Aynı özellik bakımından karşıtlık kurar.
Yüz (sayı) – yüz (çehre)	Sesteş	Yazılış ve söyleniş aynı; anlamlar ilişkisizdir.
Boya – boya-	Ortak kök	İsim ve fiil kullanımları arasında anlam bağı vardır.
Gül – gül-	Sesteş kök	Çiçekle gülme eylemi arasında anlam bağı bulunmaz.

 

Başvuru kaynakları

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu; Millî Eğitim Bakanlığı, Türk dili ve edebiyatı ders materyalleri.