Anlam Türleri

Anlam türleri, bir sözcüğün cümlede hangi anlamda kullanıldığını gösterir. Sözcük temel anlamını koruyabilir, yeni bir yan anlam kazanabilir, mecaz anlam taşıyabilir veya belirli bir alanın terimi olabilir. Somut–soyut ve nitel–nicel ayrımları ise sözcüklerin başka özelliklerini açıklar.

“Hafif” sözcüğünü düşünelim: “Hafif çanta” ifadesinde ağırlıktan, “hafif bir eleştiri” ifadesinde eleştirinin sert olmamasından söz edilir. Bu iki kullanımın farkını, sözcüğün geçtiği cümle gösterir.

Gerçek (temel) anlam

Temel anlam, bir sözcüğün akla gelen ilk ve başlıca anlamıdır. “Soğuk sütü dolaba koydu.” cümlesinde “soğuk”, sıcaklığı düşük olan sütü nitelediğinden temel anlamdadır.

“Keskin bıçak” ifadesindeki “keskin”, bıçağın kesme özelliğini belirtir. Buna karşılık “keskin söz” ifadesinde aynı sözcük kırıcı, sert bir söyleyişi anlatır. Bu ikinci kullanım mecazdır.

Sözcüğün temel anlamını bulmak için en sık bilinen kullanımına bakılır. Örneğin “kol” sözcüğü “Kolum ağrıyor.” cümlesinde vücudun bir bölümüdür. Aynı sözcük “Koltuk kolu kırıldı.” sözünde bir eşyanın tutunmaya yarayan bölümünü anlatır; bu ikinci kullanım yan anlamdır.

Yan anlam

Yan anlam, sözcüğün temel anlamıyla bağını bütünüyle koparmadan kazandığı yeni anlamdır. Biçim ve işlev benzerlikleri yan anlam oluşumunda etkili olabilir.

“Şişenin ağzı kapalı.” cümlesinde ağız, insan organını değil şişenin açık kısmını gösterir. “Masanın ayağı kırıldı.” cümlesinde de ayak, masayı taşıyan parçanın adıdır. Bu kullanımlar yan anlama örnektir.

Bazı öğretim kaynakları temel ve yan anlamı “gerçek anlam” başlığı altında birlikte ele alır. Bu nedenle soru kökünde “temel anlam” ile “gerçek anlam” ifadelerinden hangisinin kullanıldığına dikkat edilmelidir.

Yan anlamda sözcük yeni bir varlığı adlandırır fakat ilk anlamıyla benzerliği sürer. “Uçağın kanadı” ifadesinde “kanat”, kuşun uçmasını sağlayan organla görev benzerliği taşıdığı için yan anlam kazanır. Her benzetme yan anlam değildir; sözcüğün neyi anlattığına dikkat edilir.

“İğnenin gözü” ve “çekmecenin gözü” sözlerinde göz, görme organını değil, biçim veya görev bakımından ona benzetilen bir bölümü karşılar. Buna karşılık “Gözümde büyüttüm.” ifadesinde bir nesnenin bölümü değil, bir olayı olduğundan zor görme düşüncesi anlatılır.

Mecaz anlam

Mecaz anlamda sözcük, gerçek anlamı dışında başka bir düşünceyi veya durumu karşılar. “Sert sözleriyle arkadaşını kırdı.” cümlesinde “sert” ve “kırmak”, fiziksel bir dokunuşu veya parçalamayı değil incitici konuşmayı anlatır.

“Bu tartışma aramıza duvar ördü.” cümlesinde gerçekte bir duvar yapılmamıştır. “Duvar” sözcüğü insanlar arasındaki iletişim engeli için kullanılmıştır.

Yan anlamla mecaz anlamı ayırma

“Bardağın ağzı” somut bir nesnenin bölümünü adlandırır; “ağzından bal damlıyor” sözünde ise konuşmanın tatlılığı anlatılır. İlk örnekte temel anlamla biçim veya işlev bağı korunur; ikinci örnekte sözün bütünü mecazlıdır. Benzerlik bulunması, her kullanımı yan anlam yapmaz.

Bir sözcüğün mecaz anlam taşıması için bütün cümlenin hayal ürünü olması gerekmez. “Toplantıda çok sıcak karşılandık.” cümlesindeki “sıcak”, hava sıcaklığını değil içten davranışı anlatır. Sözün anlatmak istediği durum belirlenirse mecaz daha kolay anlaşılır.

Terim anlam

Terim anlam, bir sözcüğün bilim, sanat, spor ya da meslek alanında belirli bir kavramı karşılamasıdır. “Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir.” cümlesindeki “açı” matematik terimidir. “Bu meseleye başka bir açıdan bakmalıyız.” cümlesinde ise matematiksel bir açıdan söz edilmez.

“Şair, şiirin son dizesini değiştirdi.” cümlesindeki “dize”, şiirin bir satırını karşılayan edebiyat terimidir. Bir sözcüğün terim olup olmadığına, bulunduğu cümledeki anlamına bakılarak karar verilir.

Bir alanın terimi, günlük dilde de kullanılan bir sözcük olabilir: “Kökleri derine uzanıyor.” cümlesinde “kök” bitki bölümüdür; “Bu sözcüğün kökünü bulun.” cümlesinde dil bilgisi terimi olarak kullanılmıştır. Aynı sözcüğün farklı alanlardaki görevleri karıştırılmamalıdır.

Temel, yan ve mecaz anlam aynı sözcüğün değişik kullanımlarını ayırır. Terim, somut-soyut ve nitel-nicel ise başka soruların yanıtlarıdır. “Dize” bir şiir terimidir ve “Şiirin üçüncü dizesi” sözünde sayılabilen dize sayısı nicel bir özellik taşır. Bu başlıkların hepsini birbirine karşıt seçenekler sanmak yanlıştır.

Somut ve soyut anlam

Somut sözcükler en az bir duyu organıyla algılanabilen varlık veya durumları karşılar. “Ses”, “koku” ve “rüzgâr” gözle her zaman görülemese de duyulabilir ya da hissedilebilir; bu yüzden somuttur. “Umut”, “özlem” ve “adalet” ise soyut kavramlardır.

“Koridordan bir uğultu geldi.” cümlesinde uğultu somuttur çünkü işitilir. “İçini derin bir sevinç kapladı.” cümlesindeki sevinç ise bir duygu olduğundan soyuttur.

Somut ve soyut ayrımında görme tek ölçüt değildir. “Koku”, görünmese bile koklama duyusuyla algılanır; bu yüzden somuttur. “Özgürlük” ise doğrudan bir duyu organıyla algılanmadığından soyuttur. Soyut kavramların günlük yaşamda etkileri bulunması bu ayrımı değiştirmez.

Nitel ve nicel anlam

Nicel anlam, ölçülebilen veya sayılabilen bir özelliği belirtir. “Ağır çanta”, “uzun yol” ve “beş kalem” ifadelerinde miktar veya ölçü söz konusudur. Nicel anlam için cümlede mutlaka sayı bulunması gerekmez.

Nitel anlam, bir varlığın nasıl olduğunu ya da ayırt edici özelliğini belirtir. “Nazik davranış”, “başarılı oyun” ve “kaba söz” ifadeleri nitel kullanımlardır. “Güzel” sözcüğü bir değerlendirme bildirir; ölçülebilir bir uzunluk veya ağırlık söylemez.

“Yüksek bina” ifadesinde “yüksek” ölçülebilen bir uzunluğu belirtir; niceldir. “Yüksek ahlak” ifadesinde ise bir insanın davranışına değer biçilir; nitel bir anlatım vardır. Sözcüğün değişik cümlelerde değişik anlam özellikleri kazanabileceğini unutmayın.

“Uzun yol” ifadesindeki uzunluk ölçülebilir; nicel bir özelliktir. “Uzun bir tartışma” ifadesinde de tartışmanın süresi ölçülebilir. Ancak “güzel tartışma” sözü tartışmanın nasıl değerlendirildiğini gösterir; nitel bir özelliktir.

Aynı sözcüğün farklı kullanımları

“Kış gelince hava soğudu.” Temel anlam. Havanın sıcaklığının azalması anlatılır.

“Konuşmaları son günlerde iyice soğudu.” Mecaz anlam. İnsanların arasındaki ilişkinin eski yakınlığını kaybetmesi kastedilir.

“Çekmecenin gözüne anahtarı koydu.” Yan anlam. “Göz” sözcüğü görme organını değil çekmecenin bölmesini karşılar.

Anlam türleri arasındaki farklar

Örnek	Tür / özellik	Açıklama
Kolum ağrıyor.	Temel anlam	Kol, vücudun bir bölümünü anlatır.
Koltuğun kolu kırıldı.	Yan anlam	Bir eşyanın tutunmaya yarayan bölümü adlandırılır.
Sözleri beni kırdı.	Mecaz anlam	Gerçek bir kırılma değil, incinme anlatılır.
Üçgenin açısını ölçtük.	Terim anlam	Açı, geometri alanında özel bir anlam taşır.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük; Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu.