Yapısına Göre Sözcükler

Sözcükler yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç grupta incelenir. Bu ayrımda sözcüğün uzunluğu değil; yapım eki alıp almadığı ve başka sözcüklerle birleşerek oluşup oluşmadığı önemlidir.

Bir bakışta

• Basit: Yapım eki ve birleşme yok; çekim eki olabilir.
• Türemiş: En az bir yapım eki var.
• Birleşik: Birden fazla sözcük yeni kavram oluşturur; bitişik yazılmak zorunda değildir.

“Evlerimizden” uzun bir sözcüktür ama yalnız çekim ekleri taşıdığı için basittir. “Evsiz” sözcüğü ise ev kökünden -siz yapım ekiyle oluştuğu için türemiştir. Bir sözcüğün yapı türünü bulmak, önce kök ve eklerinin görevlerini ayırmayı gerektirir.

1. Basit sözcükler

Basit sözcük, yapım eki almamış ve birleşme yoluyla oluşmamış sözcüktür. Çekim eki alabilir. “Ev”, “kitap”, “kalem” ve “gel-” basit yapıdadır; hece sayıları aynı değildir.

“Ev + ler + imiz + den” biçimindeki sözcükte -ler çokluk, -imiz iyelik, -den ayrılma hâli ekidir. Bu ekler yeni bir sözcük türetmediği için “evlerimizden” basit kalır. Aynı nedenle “kalemlerim” ve “kitaplarımızdan” da basittir.

Basit sözcük “hiç ek almamış sözcük” demek değildir. “Geldim” biçiminde -di kip ve -m kişi ekleri bulunur; gel- kökü yapım eki almadığından yapı basittir. Ekli olmakla türemiş olmak ayrı durumlardır.

Açıklamalı örnekler

• Defterlerimizden → Defter + ler + imiz + den; bütün ekler çekim ekidir.
• Okuyacaklar → Oku- fiili kip ve kişi/çokluk bilgisi taşır; yapım eki bulunmadığından basit yapıdadır.
• Ev ve pencere → Hece sayıları farklı olsa da ikisi de yapım eki almamış basit sözcüklerdir.

2. Türemiş sözcükler ve gövde

Türemiş sözcük, en az bir yapım ekiyle oluşmuş sözcüktür. Yapım eki almış köke veya sözcük biçimine gövde denir. “Göz + lük → gözlük” ve “bil- + gi → bilgi” örneklerinde yeni sözlük anlamları doğar.

Yapım eki sözcük türünü değiştirebilir: “temiz” sözcüğünden “temizle-” fiili türemiştir. Ancak tür değişmesi zorunlu değildir: “göz” ve “gözlük” isimdir; -lük yine de yapım ekidir.

Bir sözcük art arda birden çok yapım eki alabilir. Göz → gözlük → gözlükçü sırasında önce araç adı, sonra bu işle uğraşan kişinin adı oluşur. “Gözlükçülerimizden” biçiminde -ler, -imiz ve -den çekim ekleri de vardır; bunlar sözcüğün türemiş yapısını ortadan kaldırmaz.

Açıklamalı örnekler

• Bilgi → Bil- fiil kökü + -gi; fiilden isim türemiştir.
• Bilgili → Bil- + -gi + -li; iki yapım ekiyle oluşmuştur.
• Bilgililer → Çokluk eki, türemiş sözcüğün yapısını basite çevirmez.
• Susuzluk → Su + -suz + -luk; iki yapım eki vardır.

Dikkat: Bir sözcüğün köküyle türü aynı kalabilir. “Su” ve “suluk” isimdir; buna rağmen -luk yeni bir kavram türettiği için suluk türemiştir.

3. Birleşik sözcükler

Birleşik sözcük, iki veya daha fazla sözcüğün yeni bir kavramı karşılamak üzere bir araya gelmesiyle oluşur. “Hanımeli” bir bitkiyi, “gecekondu” bir yapı türünü, “ayçiçeği” bir bitkiyi adlandırır. Bu örnekler birleşik yapıdadır.

Birleşik yapı ile bitişik yazım aynı ölçüt değildir. “Hanımeli” bitişik yazılırken yardımcı fiille kurulan “fark etmek” ayrı yazılır; buna rağmen birleşik fiildir. Yazım kararı, birleşik sözcüklerin ilgili yazım kurallarına göre verilir.

Yan yana duran her iki sözcük birleşik sözcük oluşturmaz. “Büyük ev” sözünde büyük, evin özelliğini anlatan sıfattır; bu söz grubu kendiliğinden birleşik sözcük sayılmaz. Birleşmede yeni bir kavramın karşılanıp karşılanmadığı ve yapının yerleşik kullanımı incelenir.

Açıklamalı örnekler

• Aslanağzı → İki sözcüğün birlikte bir bitkiyi adlandırdığı birleşik sözcüktür.
• Bilgisayar → Birlikte bir aygıt adı oluşturur.
• Yardım etmek → Ayrı yazılsa da birlikte tek eylemi karşılayan birleşik fiildir.
• Sarı çanta → Çantanın rengini belirten sıfat tamlamasıdır; her iki sözcüklü grup birleşik sözcük değildir.

4. Çekim ekleri yapı türünü nasıl etkiler

Çekim eki almak, bir sözcüğü basitten türemişe dönüştürmez. “Kitaplarımda” basittir; çünkü kitap kökünden sonra yalnız çokluk, iyelik ve bulunma hâli ekleri vardır. “Kitaplıklarımda” türemiştir; çünkü kitap köküne gelen -lık yeni bir eşya adı türetmiştir.

Birleşik sözcük de çekim eki alabilir. “Hanımelleri açmış.” cümlesinde bitki adı çokluk eki almıştır; birleşik oluşu sürer. Böylece yapı incelemesinde son ekten geriye doğru rastgele karar vermek yerine sözcüğün nasıl kurulduğu açıklanır.

4.1. Aynı kökten üç farklı yapı

Kitap kökü çevresinde yapı incelemesi

Sözcük	Çözümleme	Sonuç
Kitaplarımız	kitap + lar + ımız	Yalnız çekim eki; basit
Kitaplıklarımız	kitap + lık + lar + ımız	-lık yapım eki; türemiş
Kitapsever	kitap + sever	Birleşmeyle yeni kavram; birleşik

Yapı incelemesi yapılırken önce sözcüğün nasıl oluştuğu açıklanır. Birleşik sözcüğün sonuna iyelik, çokluk veya hâl eki gelmesi, birleşme yoluyla oluştuğu bilgisini ortadan kaldırmaz.

5. Basit türemiş ve birleşik sözcüklerin karşılaştırılması

Örnek	Yapı	Gerekçe
evlerimizde	Basit	Ev köküne çokluk, iyelik ve bulunma hâli ekleri gelmiştir; yapım eki yoktur.
gözlükçü	Türemiş	Göz kökünden -lük ve -çü yapım ekleriyle yeni sözcük oluşmuştur.
hanımeli	Birleşik	İki sözcük birleşerek bir bitkiyi adlandırmıştır.
fark etmek	Birleşik fiil	Ad ve yardımcı fiil birlikte bir eylemi karşılar; ayrı yazım yapıyı değiştirmez.

“Evlerimizden” ile “gözlükçülerden” karşılaştırıldığında her ikisinin de çekim eki aldığı görülür. Ayrım, ikinci sözcükteki -lük ve -çü yapım ekleridir. Hece sayısı, harf sayısı veya yalnız “ek var” bilgisi bu ayrımı açıklamaz.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu: Birleşik Kelimeler bölümleri; Millî Eğitim Bakanlığı, sözcükte yapı öğretim materyalleri.