Kök ve Ek Bilgisi

Kök, bir sözcüğün anlamını taşıyan ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümüdür. Ekler köke veya gövdeye bağlanır. Yapım eki yeni bir sözcük türetir; çekim eki sözcüğün cümledeki kişi, zaman, sayı veya ilişki gibi özelliklerini gösterir.

Bir bakışta

• Kök: Sözcükle anlam bağı bulunan en küçük bölüm. Gövde: Yapım eki almış biçim.
• Yapım eki yeni sözcük türetir; çekim eki cümlede ilişki, sayı, kişi veya kip bildirir.
• Aynı ses, farklı görev: “evi”ndeki -i iyelik de belirtme eki de olabilir; cümleyi oku.

“Gözlükçülerden” sözcüğü göz + lük + çü + ler + den biçiminde ayrılır. Göz köktür; -lük ve -çü yeni sözcükler türeten yapım ekleridir. -ler çokluk, -den ayrılma hâli bildiren çekim ekleridir. Yapım eki almış “gözlük” ve “gözlükçü” biçimlerine gövde denir.

1. Kök türleri

1.1. İsim kökü ve fiil kökü

İsim kökü varlık veya kavram adı bildirir: “taş”, “ev”, “göz”. Fiil kökü iş, durum veya oluş bildirir: “koş-”, “gel-”, “sol-”. Fiil kökleri tek başına gösterilirken sonlarına kısa çizgi konur; bu çizgi sözcüğün yazımının parçası değildir.

Bir köke -mak/-mek getirilebilmesi fiil kökünü tanımaya yardımcı olur; ancak oluşan sözcüğün incelenen sözcükle anlam ilişkisi bulunmalıdır. “Taşlık” sözcüğünün kökü taş adıdır. “Taşmak” fiilinin var olması, taşlık sözcüğünün kökünü fiil yapmaz.

Açıklamalı örnekler

• Balıkçı → Kök balık isim köküdür; ilk hece olan “bal” bu sözcükle aynı anlamı taşımaz.
• Geliş → Kök gel- fiil köküdür; -iş eylem adı türetir.
• Solgun → Kök sol- fiil köküdür; rengini veya canlılığını yitirmeyle ilişkilidir.

Dikkat: Kökü bulmak, sözcüğün başından mümkün olan en kısa parçayı kesmek değildir. Parçanın sözcüğün anlamını taşıması gerekir. Hece ile kök aynı kavram değildir.

1.2. Sesteş kök ve ortak kök

Sesteş kökler aynı seslerle yazılır fakat aralarında anlam ilişkisi yoktur. “Bahçede gül açtı.” cümlesindeki gül bir çiçek adıdır. “Bu şakaya güldü.” cümlesindeki gül- fiili ise gülme işini anlatır. Bu iki kök sesçe aynı, anlamca ayrıdır.

Ortak kökler, anlam ilişkisi korunarak hem ad hem fiil olarak kullanılabilir. “Bu boya kurudu.” cümlesindeki boya ad; “Duvarı boya.” cümlesindeki boya- fiildir. İki kullanımın anlamı aynı boyama işi çevresinde birleşir. Sesteş ve ortak kök ayrımında yalnız biçime değil, anlama bakılır.

2. Yapım ekleri

Yapım ekleri, eklendikleri kök veya gövdeden yeni anlamlı bir sözcük oluşturur. Sözcüğün türü değişebilir; ancak tür değişmesi şart değildir. “Göz” de “gözlük” de isimdir, buna rağmen -lük yapım ekidir.

Türetme yolu	Örnek	Açıklama
İsimden isim	göz + lük → gözlük	Bir organ adından araç adı türemiştir.
İsimden fiil	temiz + le- → temizle-	Nitelik bildiren sözcükten eylem türemiştir.
Fiilden isim	yaz- + ı → yazı	Eylem kökünden bir ad oluşmuştur.
Fiilden fiil	yaz- + dır- → yazdır-	Yazma işini başkasına yaptırma anlamı doğmuştur.

“Balık + çı → balıkçı” sözcüğünde -çı yeni bir meslek veya uğraş adı oluşturur. “Balıklar” sözcüğünde ise -lar yeni bir sözlük anlamı türetmez; yalnızca sayının birden çok olduğunu gösterir. Bu nedenle çokluk eki çekim ekidir.

Açıklamalı örnekler

• Tuz → tuzluk → İsimden isim; tuz konulan nesne adı.
• Su → sula- → İsimden fiil; su verme işi.
• Sev- → sevgi → Fiilden isim; duygu adı.
• Gül- → güldür- → Fiilden fiil; gülmesine yol açma.

Dikkat: Ek, bulunduğu sözcükteki göreviyle sınıflandırılır. “Yazma alışkanlığı”ndaki -ma eylem adı oluşturur; “Buraya yazma!” sözündeki -ma ise olumsuzluk bildirir.

3. İsim çekim ekleri

3.1. Çokluk ve iyelik ekleri

Çokluk eki -lar/-ler varlığın birden fazla olduğunu bildirir: “evler”, “kitaplar”. İyelik ekleri varlığın kime veya neye ait olduğunu gösterir: evim, evin, evi, evimiz, eviniz, evleri. “Evimde” biçiminde -im birinci tekil kişi iyelik, -de bulunma hâli ekidir.

“Arkadaşlarımın” sözcüğü arkadaş + lar + ım + ın biçiminde ayrılır. -lar çokluk; -ım birinci tekil kişi iyelik; -ın ilgi ekidir. Bu eklerin her biri farklı görev üstlenir.

3.2. İyelikte altı kişi

Ev sözcüğünün iyelik çekimi

Kişi	Biçim	Anlam
Ben	evim	Bana ait ev
Sen	evin	Sana ait ev
O	evi	Ona ait ev
Biz	evimiz	Bize ait ev
Siz	eviniz	Size ait ev
Onlar	evleri	Onlara ait ev veya evler; sayı cümleyle açıklanır

Dikkat: “Evin kapısı” sözünde evin sözcüğündeki -in ilgi ekidir. “Senin evin” sözünde ise aynı yazılan -in, ikinci tekil kişi iyelik ekidir. Yazılış tek başına görev belirlemez.

3.3. Hâl ekleri

Hâl ekleri, adın cümledeki başka sözcüklerle ilişkisini kurar. Yalın hâlde ek yoktur: “ev”. Belirtme hâli “evi”, yönelme hâli “eve”, bulunma hâli “evde”, ayrılma hâli “evden” biçimlerindedir.

• “Kitabı okudum.” cümlesinde -ı, okunan varlığı belirten belirtme hâli ekidir.
• “Kitaba baktım.” cümlesinde -a yönelme hâli ekidir.
• “Kitapta bir not var.” cümlesinde -ta bulunma hâli ekidir.
• “Kitaptan öğrendim.” cümlesinde -tan ayrılma hâli ekidir.

Hâl ekleri ses uyumuna göre değişik biçimlerde görülür: -ı/-i/-u/-ü, -a/-e, -da/-de/-ta/-te, -dan/-den/-tan/-ten. Sözcüğe bağlanan yardımcı ses, ekin asıl göreviyle karıştırılmaz: “arabayı” biçimindeki y, belirtme ekinden önce gelir.

3.4. İlgi eki ile iyelik ve belirtme eki arasındaki fark

İlgi eki, isim tamlamasında tamlayanı belirtir: “çocuğun kitabı” sözünde çocuğun sözcüğündeki -un ilgi ekidir. Kitabı sözcüğündeki -ı ise kitabın çocuğa ait olduğunu gösteren üçüncü tekil kişi iyelik ekidir.

“Evi gördüm.” cümlesinde -i belirtme hâlidir; görülen varlığı gösterir. “Onun evi geniş.” cümlesinde -i iyeliktir; evin kime ait olduğunu gösterir. Aynı sesle yazılan eklerin görevi, cümlenin anlamından ve kurduğu ilişkiden anlaşılır.

“Kitapları” biçimi tek başına kesin bir çözüm için yeterli olmayabilir. “Kitapları okudum.” cümlesinde çokluk ve belirtme ilişkisi; “Onların kitapları masada.” cümlesinde sahiplik ilişkisi vardır. Ekleri ayırırken tam cümle gereklidir.

Açıklamalı örnekler

• Onun kitabı kayboldu. → Kitabı sözcüğündeki -ı iyeliktir.
• Kitabı okudum. → Belirli bir kitabın okunduğu anlatımında -ı belirtme hâli ekidir.
• Onun kitabını okudum. → Kitap + ı + n + ı: ilk -ı iyelik, son -ı belirtme; n yardımcı sestir.

4. Fiil çekim ekleri

Fiil çekiminde kip ve kişi bilgisi bulunur. Kip, zaman veya dilek anlamını; kişi eki, eylemin kimle ilgili olduğunu gösterir. Gel-di-m biçiminde -di görülen geçmiş zaman, -m birinci tekil kişi ekidir. Gel-ecek-siniz biçiminde -ecek gelecek zaman, -siniz ikinci çoğul kişi ekidir.

“Yazdık.” sözcüğünde -dı kip, -k birinci çoğul kişi ekidir. “Yazı” sözcüğündeki -ı ise fiilden isim türeten yapım ekidir. Eklerin sesçe benzemesi aynı görevde oldukları anlamına gelmez.

4.1. Bir fiilde eklerin sırası

Gel-me-di-niz biçiminde gel- kök, -me olumsuzluk, -di görülen geçmiş zaman ve -niz ikinci çoğul kişi ekidir. Olumsuzluk, “gelme” işinin gerçekleşmediğini bildirir. Yaz-dır-dı-m biçiminde ise -dır yeni bir fiil gövdesi oluşturur; -dı ve -m çekim ekleridir. Bu iki çözümleme, biçimce birbirine benzeyen eklerin görevlerinin ayrı incelenmesini sağlar.

5. Kök ve ek çözümlemesinde sıra

Önce sözcüğün cümledeki anlamı belirlenir; sonra bu anlamla ilişkili en küçük kök bulunur. Kökten sonra yeni sözcük türeten eklerle yalnız çekim görevi gören ekler ayrılır. Ses düşmesi veya yumuşama varsa kökün ilk biçimi de gösterilir: “kitabı” sözcüğünün kökü “kitab” değil, “kitap”tır.

“Gözlükçülerden” örneğinde göz → gözlük → gözlükçü sırası yeni sözcükler oluşturur. Ardından gelen -ler ve -den, gözlükçü sözcüğünün cümlede kullanılmasını sağlar. Genel ek sırası bu örnekte açıkça görülür; yalnız ek sayısına bakmak yeterli değildir.

Açıklamalı örnekler

• Sev-gi-li-ler-im-den → Sev- fiil kökü; -gi ve -li yapım; -ler çokluk, -im iyelik, -den ayrılma hâli eki.
• Ev-siz-ler-e → Ev isim kökü; -siz yapım, -ler çokluk, -e yönelme hâli eki.
• Ağzım → Ağız + ım; kökte ünlü düşmesi vardır. Kök “ağz” olarak gösterilmez.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu; Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı dil bilgisi öğretim materyalleri.