Ünsüz Olayları

Ünsüz olayları, sözcük ek aldığında veya başka bir sözcükle birleştiğinde ünsüzlerde görülen benzeşme, yumuşama, düşme ve türemedir. Ulama ise konuşmada sözcükler arasında kurulan bir ses bağlantısıdır; sözcüklerin yazılışını değiştirmez.

Bir bakışta

• Sertleşme çoğunlukla ekin başını değiştirir: kitap + da → kitapta.
• Yumuşama kökün sonunu değiştirir: kitap + ı → kitabı.
• Düşme ve türeme için kökü karşılaştır; ulama yazımı değil söyleyişi ilgilendirir.

Türkçedeki sert ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p sesleridir. “Fıstıkçı Şahap” sözü bu sesleri hatırlatır. Bir değişimin kökün sonunda mı, ekin başında mı gerçekleştiğini görmek, benzeşmeyle yumuşamayı ayırmayı kolaylaştırır.

1. Ünsüz benzeşmesi veya sertleşmesi

Ünsüz benzeşmesi, sert ünsüzle biten bir sözcüğe gelen bazı eklerin başındaki yumuşak ünsüzün sertleşmesidir. Kitap + cı → kitapçı örneğinde ekin c sesi ç; sınıf + da → sınıfta örneğinde d sesi t olur.

“Çiçekçi” sözcüğünde -çi eki, kökün sonundaki sert k sesine uyar. “Yurtta” sözcüğünde -da ekinin başındaki d, t olmuştur. Kökün sonundaki p, f, k veya t değişmez; değişen ses ekin başındadır.

“Kalemde” sözcüğünde -de ekinin d sesi korunur; çünkü m sert ünsüz değildir. Eklerin değişimini yalnız harflerin görünüşüne göre değil, bağlı oldukları sözcüğün son sesine göre değerlendirmek gerekir. Ayrı yazılan bağlaç “de/da” bu kurala sokulmaz: “Kitap da aldım.” yazılır; “kitap ta” yazılmaz.

Açıklamalı örnekler

• Ağaç + dan → ağaçtan → Sert ç’den sonra ekin d’si t olur.
• Türk + ce → Türkçe → Sert k’den sonra ekin c’si ç olur.
• Unut- + du → unuttu → Kökün t’si korunur, ekin d’si t’ye dönüşür.
• Sınıf + da → sınıfta → Sert f, ekin başındaki d’nin t olarak kullanılmasını gerektirir.

Dikkat: Sertleşme kuralı bütün ekleri aynı biçimde değiştirmez. “Çocuklar” sözcüğündeki çokluk ekinin l sesi sertleşmez. Değişebilen ek başındaki d/c/g gibi seslerle ilgili yapı incelenir.

2. Ünsüz yumuşaması

Ünsüz yumuşaması, p, ç, t, k ile biten bazı sözcüklerin ünlüyle başlayan ek aldığında son ünsüzünün değişmesidir. Yaygın değişmeler p → b, ç → c, t → d ve k → ğ/g biçimindedir.

Kitap + ı → kitabı örneğinde p, b olur. Ağaç + a → ağaca örneğinde ç, c; kanat + ı → kanadı örneğinde t, d; renk + i → rengi örneğinde k, g olur. “Çocuk + u → çocuğu” sözcüğünde ise k, ğ sesine dönüşür.

Sonunda p, ç, t, k bulunan her sözcük yumuşamaz. “Atı”, “sütü” ve “hukuku” biçimlerinde son ünsüz korunur. Tek heceli sözcüklerde de tek bir genel karar verilemez: “at + ı → atı” değişmezken “dip + i → dibi” değişir. Sözcüğün yerleşik kullanımı önemlidir.

Özel adların sonundaki ünsüzler yazıda korunur: “Ahmet’i”, “Zonguldak’a”. Söyleyişte yumuşama duyulabilse de özel adın yazılışı değiştirilmez.

Açıklamalı örnekler

• Dolap + ı → dolabı → p → b.
• Amaç + ı → amacı → ç → c.
• Geçit + i → geçidi → t → d.
• Ekmek + i → ekmeği → k → ğ.
• Denk + i → dengi → k → g.

Dikkat: Yumuşama görülen sözcüğün kökü, ekli biçimdeki son harfle yazılmaz. “Dolabı” sözcüğünün kökü “dolap”, “ekmeği” sözcüğünün kökü “ekmek”tir.

3. Benzeşme ile yumuşama arasındaki fark

“Kitapta” ve “kitabı” aynı kökten oluşur, ancak farklı ses olayları taşır. “Kitap + da → kitapta” biçiminde ekin başındaki d sertleşir. “Kitap + ı → kitabı” biçiminde kökün sonundaki p yumuşar. Ekin ünlüyle mi, ünsüzle mi başladığı ve değişimin yeri birlikte incelenir.

3.1. Aynı sözcükte birden fazla ses olayı

Kitap + cı + ı → kitapçıyı örneğinde kitap + cı birleşirken c, ç olur; ünsüz benzeşmesi vardır. Sonraki belirtme ekinden önce y yardımcı sesi kullanılır. Kökün p’si ünsüzle başlayan ekten önce kaldığı için b’ye dönüşmez. “Ünlüyle başlayan ek geldi, bütün sözcük yumuşar.” gibi bir yorum yapılmaz; ekin bağlandığı son ses incelenir.

4. Ünsüz düşmesi

Ünsüz düşmesi, sözcük türetilirken veya birleşirken var olan bir ünsüzün kaybolmasıdır. Küçük + cük → küçücük ve ufak + cık → ufacık örneklerinde kök sonundaki k düşer.

“Yüksek” sözcüğünden “yüksel-”, “alçak” sözcüğünden “alçal-” fiilleri türetilirken de k sesi düşer. Buna karşılık “çocuklar” sözcüğündeki k korunur. Ek almış olmak tek başına ünsüz düşmesi bulunduğunu göstermez.

“Şehri” sözcüğünde düşen ses i olduğu için ünlü düşmesi; “küçücük” sözcüğünde düşen ses k olduğu için ünsüz düşmesi vardır. Olayın adını, kaybolan sesin türü belirler.

Açıklamalı örnekler

• Sıcak + cık → sıcacık → Kök sonundaki k düşer.
• Yumuşak + cık → yumuşacık → k kaybolur.
• Minik + cik → minicik → k düşer; sözcüğün son biçimi kökle karşılaştırılır.

5. Ünsüz türemesi

Ünsüz türemesi, sözcük ek aldığında veya başka bir sözcükle birleştiğinde kökteki biçime göre ek bir ünsüzün ortaya çıkmasıdır. Af + etmek → affetmek örneğinde f; his + etmek → hissetmek örneğinde s ikizleşir. “Hak + ı → hakkı” biçiminde de ikinci k görülür.

Her çift ünsüz türeme sayılmaz. “Yurt + ta → yurtta” örneğindeki iki t, kökün son sesi ile sertleşen ek sesinin yan yana gelmesinden oluşur; burada benzeşme vardır. “Hissetmek”te ise his kökünde tek s bulunmasına rağmen birleşik biçimde iki s vardır.

Ses türemesi görülen “affetmek” ve “hissetmek” bitişik yazılır. “Fark etmek” birleşiminde ses türemesi veya düşmesi olmadığı için bu yardımcı fiilli yapı ayrı yazılır. Yazım kararında birleşmenin türü ve yerleşik yazım da dikkate alınır.

Açıklamalı örnekler

• Zan + etmek → zannetmek → n ikizleşir.
• Ret + etmek → reddetmek → t, d’ye dönüşür ve çift d görülür; türeme ve yumuşama birlikte değerlendirilir.
• His + i → hissi → Kökün tek s’sine karşılık ekli biçimde iki s vardır.

Dikkat: “Millet” gibi kök biçiminde zaten çift ünsüz bulunan sözcüklerde, yalnız iki aynı harfi görmek ses türemesi kanıtı değildir.

6. Ulama

Ulama, ünsüzle biten bir sözcüğün ardından ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde son ünsüzün sonraki sözcüğün ilk hecesine bağlanarak söylenmesidir. “Bir elma” ifadesi akıcı konuşmada sesçe bağlanabilir; buna rağmen yazıda iki sözcük ayrı kalır.

“Akşam oldu.” ifadesinde m ile o arasında ulama yapılabilir. Araya belirgin duraklama girdiğinde bu bağlantı kesilebilir. Ulama, yeni bir harf ekleme veya sözcükleri bitişik yazma kuralı değildir.

Açıklamalı örnekler

• Güzel insan → l ünsüzü sonraki i’ye bağlanarak söylenebilir.
• Çocuk uyudu → k ile u arasında ulama yapılabilir.
• İki elma → İlk sözcük ünlüyle bittiği için burada ünsüzden ünlüye ulama yoktur.

7. Ünsüz olaylarının karşılaştırılması

Örnek	Olay	Değişimin yeri
kitap + da → kitapta	Benzeşme	Ekin d sesi t olur.
kanat + ı → kanadı	Yumuşama	Kökün t sesi d olur.
küçük + cük → küçücük	Düşme	Kök sonundaki k kaybolur.
his + etmek → hissetmek	Türeme	Bir s ünsüzü daha ortaya çıkar.
bir elma	Ulama	Konuşmada ses bağlantısı kurulur; yazım değişmez.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu: Ünsüzlerin Nitelikleri ve Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler bölümleri; Güncel Türkçe Sözlük.