Ünlü Olayları

Ünlü olayları, sözcük ek aldığında veya başka bir sözcükle birleştiğinde ünlü seslerde görülen düşme, türeme, daralma ve değişmelerdir. Büyük ve küçük ünlü uyumu ise sözcükteki ünlülerin birbiriyle nasıl sıralandığını gösteren kurallardır. Bir ses olayını bulmak için sözcüğün ilk biçimiyle ek almış biçimi karşılaştırılır.

Bir bakışta

• Düşme: Var olan ünlü kaybolur. Türeme: Yeni ünlü ortaya çıkar.
• Daralma: a/e, ı/i/u/ü olur. Değişim: ben → bana gibi başka bir ünlüye dönüşme.
• Ünlü uyumu sözcüğün ses dizilişini, ses olayı önceki ve sonraki biçimin farkını açıklar.

Türkçede sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Bu sesler kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık bakımından sınıflandırılır. Örneğin ö ince, yuvarlak ve geniş; ı kalın, düz ve dar bir ünlüdür.

1. Büyük ünlü uyumu

Büyük ünlü uyumu, bir sözcükteki ünlülerin kalın veya ince oluşuna dayanır. Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü sesleridir. İlk hecede kalın ünlü varsa sonraki hecelerde kalın, ince ünlü varsa ince ünlü bulunması beklenir.

“Sokak” sözcüğünün o ve a ünlüleri kalın, “deniz” sözcüğünün e ve i ünlüleri incedir; iki sözcük de büyük ünlü uyumuna uyar. “Kalem” sözcüğünde a kalın, e ince olduğu için uyum yoktur. “Kitap” da aynı nedenle büyük ünlü uyumuna uymaz.

Ünlü uyumu bir sözcüğün doğru veya yanlış yazıldığını tek başına göstermez. “Kalem” doğru yazılmıştır; yalnızca uyum kuralına uymaz. Alıntı sözcüklerin bir bölümünde ve bazı Türkçe sözcüklerde uyumsuzluk görülebilir. Tek heceli sözcüklerde ünlüler arasında bir sıralama bulunmadığından uyum aranmaz.

1.1. Ünlüleri üç özellikleriyle tanıma

Türkçedeki sekiz ünlü

Ünlüler	Kalınlık	Dudak durumu	Ağız açıklığı
a	Kalın	Düz	Geniş
ı	Kalın	Düz	Dar
o	Kalın	Yuvarlak	Geniş
u	Kalın	Yuvarlak	Dar
e	İnce	Düz	Geniş
i	İnce	Düz	Dar
ö	İnce	Yuvarlak	Geniş
ü	İnce	Yuvarlak	Dar

Dikkat: Birleşik sözcüğün tamamında uyum aranmaz; birleşen parçalar ayrı kökenli olabilir. “Anne” ve “kardeş” gibi bazı yerleşik Türkçe sözcüklerde de kalınlık-incelik uyumu bulunmaz. Uyumsuzluk, yazım yanlışı demek değildir.

2. Küçük ünlü uyumu

Küçük ünlü uyumu, ünlülerin düz veya yuvarlak oluşuyla ilgilidir. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü sesleridir. Sözcükteki ünlüler sırayla karşılaştırılır.

• Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir: “kapı” sözcüğünde a sesini ı izler.
• Yuvarlak ünlüden sonra dar yuvarlak u, ü veya geniş düz a, e gelir: “çocuk”ta o → u, “gözler”de ö → e sıralaması vardır.

“Gözlük”te ö sesinden sonra ü geldiği için küçük ünlü uyumu vardır. “Yağmur”da düz a sesinden sonra yuvarlak u geldiğinden küçük ünlü uyumu yoktur. Buna karşılık yağmurun iki ünlüsü de kalındır; sözcük büyük ünlü uyumuna uyar. Böylece aynı sözcüğün iki uyum kuralı bakımından ayrı ayrı incelenmesi gerektiği görülür.

Eklerin çoğu sözcüğün son ünlüsüne göre biçimlenir: “evler” ve “kapılar” örneklerinde çokluk eki değişir. Ancak “geliyor”daki -yor gibi bazı ekler bütün biçimleriyle ünlü uyumuna girmez. Sözcüğün yazımını uyuma uydurmak için değiştirmek doğru değildir.

Açıklamalı örnekler

• Çocuklar: o → u uygundur; u → a da uygundur. Ünlüler sırayla karşılaştırılır.
• Gözlükçü: ö → ü → ü; yuvarlak ünlüleri dar yuvarlak ünlüler izler.
• Kavun: a düz, u yuvarlaktır; küçük ünlü uyumuna uymaz. Kalınlık bakımından büyük ünlü uyumuna uyar.

Dikkat: “Küçük ünlü uyumu” denildiğinde sözcüğün kısa olması kastedilmez. Bu adlandırma düzlük-yuvarlaklık ilişkisini anlatır. Alıntı sözcükleri bu kurala uydurmak amacıyla değiştirmek doğru değildir.

3. Ünlü düşmesi

Ünlü düşmesi, sözcükte bulunan bir ünlünün eklenme veya birleşme sırasında kaybolmasıdır. İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı iki heceli sözcükler, ünlüyle başlayan ek aldığında bu ünlüyü düşürür: ağız + ı → ağzı, burun + u → burnu, şehir + i → şehri.

“Karnım acıktı.” cümlesindeki “karnım”, karın + ım biçiminden gelir; kökteki ikinci ı düşmüştür. Ek olan ı ise korunur. Düşen sesi belirlemek için yalnız son sözcüğe değil, köke de bakılır.

Ünlü düşmesi her sözcükte görülmez: “okul + u → okulu” biçiminde ünlü korunur. Birleşmelerde de düşme olabilir: “kahve + altı → kahvaltı” oluşumunda kahvenin son e sesi düşer. Sözcüklerin bütün ünlülerini ezber bir kuralla silmek yerine yerleşik biçimleri esas alınır.

Açıklamalı örnekler

• Omuz + u → omzu → Kökün ikinci ünlüsü olan u düşer.
• Akıl + ı → aklı → Kökün ikinci hecesindeki ı düşer.
• Sabır + etmek → sabretmek → Birleşme sırasında ı düşer; birleşik fiil bitişik yazılır.
• Ayır- + ıl- → ayrıl- → Fiil türetilirken kökteki ikinci ı düşer.

Dikkat: “Omuz omuza”, “burun buruna” gibi ikilemelerde ünlü korunur. “İçeride”, “dışarıdan”, “burada” yazılır; konuşmada kısalan biçimler yazıya aynen geçirilmez.

4. Ünlü türemesi

Ünlü türemesi, kök ve ek bir araya gelirken önceden bulunmayan bir ünlünün ortaya çıkmasıdır. Az + cık → azıcık örneğinde ı; bir + cik → biricik örneğinde i; dar + cık → daracık örneğinde a türemiştir.

Bu olay bütün küçültme eklerinde gerçekleşmez. “Evcik” sözcüğünde kökle ek arasına yeni bir ünlü girmez. “Daracık” sözcüğündeki a sesinin türediği, “dar” köküyle karşılaştırıldığında anlaşılır.

Açıklamalı örnekler

• Genç + cik → gencecik → Araya e ünlüsü girer.
• Az + cık → azıcık → Araya ı ünlüsü girer. Ekte zaten var olan sesi türemiş saymak yerine kök ve ek ayrı gösterilir.

5. Ünlü daralması

Ünlü daralması, geniş a veya e ünlüsünün dar bir ünlüye dönüşmesidir. En sık görülen örnekler, a veya e ile biten fiillerin -yor ekiyle çekimlenmesidir: başla- + yor → başlıyor, bekle- + yor → bekliyor, oyna- + yor → oynuyor, gözle- + yor → gözlüyor.

Daralma olumsuzluk ekinde de görülebilir: “gel-me-yor” biçimi “gelmiyor” olur; -me ekindeki e, i sesine dönüşür. “Okuyor” sözcüğünde ise oku- kökü zaten u ile biter; bu kökte ünlü daralması yoktur.

“De-” ve “ye-” fiillerinde “diyecek”, “yiyecek”, “diyen” ve “yiyen” gibi başka eklerle de daralma görülür. Bununla birlikte her y sesinden önce daralma yazılmaz: “başlayacak” ve “bekleyen” doğru biçimlerdir. Konuşmada duyulan her daralma yazıya geçirilmez.

Açıklamalı örnekler

• Anla- + yor → anlıyor → a, ı olur.
• Söyle- + yor → söylüyor → e, ü olur.
• Gel-me- + yor → gelmiyor → Daralan ünlü kökte değil olumsuzluk ekindedir.
• Yürü- + yor → yürüyor → Kök zaten ü ile biter; daralma yoktur.

Dikkat: “Deyince” ve “deyip” biçimlerinde e korunur; “diyince”, “diyip” yazılmaz. “Yiyince” ve “yiyip” ise doğrudur. “Başlayacak” biçimi de “başlıyacak” yazılmaz.

6. Ünlü değişimi

“Ben” ve “sen” zamirlerinin yönelme eki almış biçimleri bana ve sana olur. Köklerdeki e sesi a sesine dönüşür. Burada ses bütünüyle kaybolmadığı için ünlü düşmesi değil, ünlü değişimi vardır.

“Bana haber ver.” cümlesindeki “bana”, ben zamirinin yönelme biçimidir. “Beni gördü.” cümlesindeki “beni” sözcüğünde aynı değişim gerçekleşmez. Ses olayını yalnız kökün adına bakarak değil, verilen ekli biçime göre belirlemek gerekir.

Açıklamalı örnekler

• Ben + e → bana ve sen + e → sana → e, a’ya dönüşür; yeni biçimler zamirin yönelme hâlidir.
• Ben + i → beni → Aynı zamirin belirtme hâlinde e korunur; burada ünlü değişimi yoktur.

7. Ünlü olaylarının karşılaştırılması

Örnek	Olay	Açıklama
şehir + i → şehri	Ünlü düşmesi	Kökün ikinci hecesindeki i kaybolur.
dar + cık → daracık	Ünlü türemesi	Kökle ek arasına a girer.
başla- + yor → başlıyor	Ünlü daralması	Geniş a, dar ı sesine dönüşür.
ben → bana	Ünlü değişimi	Yönelme biçiminde kökün e sesi a olur.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu: Büyük Ünlü Uyumu, Küçük Ünlü Uyumu, Ünlü Düşmesi ve Ünlü Daralması bölümleri; Güncel Türkçe Sözlük.