Fiil Çekimi ve Anlam

Fiil, iş, oluş veya durum bildiren sözcüktür. Fiilin anlam türü ne anlattığıyla; kipi ve kişisi ise nasıl çekimlendiğiyle ilgilidir. “Yapraklar sarardı.” cümlesinde sararmak oluş fiilidir, sarardı biçimi görülen geçmiş zamanda üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiştir.

Bir bakışta

• İş: Nesneyi etkileyebilen eylem. Durum: Özneye ait durum. Oluş: Zaman içinde değişim.
• Haber kipleri zaman bildirir; dilek kipleri şart, gereklilik, istek ve emir bildirir.
• Kip kayması: Ekin temel anlamıyla cümledeki kullanım farklılaşır.

Fiilin sözlükteki biçimi “gelmek” gibi -mak/-mek ekiyle gösterilebilir. Kökü incelerken gel- biçimi kullanılır. “Geldim”, “geliyorsun” ve “geleceğiz” ise farklı kip ve kişi bilgileri taşıyan çekimli fiillerdir.

1. Anlamlarına göre fiiller

1.1. İş veya kılış fiilleri

İş fiilleri, öznenin gerçekleştirdiği ve bir nesneyi etkileyebilen eylemleri bildirir. “Çocuk topu attı.” cümlesinde atma işi top üzerinde gerçekleşir. “Kitabı okudu.” cümlesinde okunan varlık kitaptır.

İş fiilinin kullanıldığı her cümlede nesnenin açıkça yazılması gerekmez. “Bütün akşam okudu.” cümlesinde ne okunduğu söylenmese de okumak, bir şeyi okuma anlamıyla nesne alabilen bir fiildir. Bu yüzden yalnız görünür bir nesne aramak yeterli değildir.

Açıklamalı örnekler

• Çocuk camı kırdı. → Neyi kırdı? Camı; fiil nesne alır.
• Ece bir resim çizdi. → Ne çizdi? Bir resim; nesne etkilenir.
• Akşam uzun süre yazdı. → Nesne söylenmese de bir metni yazabilen geçişli kullanımdır.

1.2. Durum fiilleri

Durum fiilleri, öznenin içinde bulunduğu durumu veya yaptığı hareketin nesneye yönelmeyen kullanımını anlatır. “Çocuk uyudu.” cümlesinde uyuma durumu; “Sandalyede oturdu.” cümlesinde oturma durumu vardır. Bu fiiller bu anlamlarıyla doğrudan nesne almaz.

“Çocuk koştu.” cümlesindeki koşmak, bu kullanımda durum fiili olarak değerlendirilir. Eylemin hareket bildirmesi onu kendiliğinden iş fiili yapmaz. Sözcüğün başka anlamlarda farklı kullanımları bulunabileceği için cümle esas alınır.

Açıklamalı örnekler

• Bebek beşikte uyudu. → Uyuma durumu doğrudan bir nesneye yönelmez.
• Çocuk sandalyede oturdu. → Oturma durumu belirtilir.
• Hepimiz birden güldük. → Gülme hâli anlatılır; bu anlamda “onu gülmek” denmez.

1.3. Oluş fiilleri

Oluş fiilleri, zaman içinde gerçekleşen ve öznenin doğrudan iradesine bağlı olmayan değişimi bildirir. “Yapraklar sarardı.”, “Saçları ağardı.” ve “Çocuk büyüdü.” cümlelerinde bir durumdan başka bir duruma geçiş vardır.

“Uyudu” ile “sarardı” karşılaştırıldığında ikisinin de nesne almadığı görülür. Ayrım, sararmanın bir değişim anlatmasıdır. Bu nedenle iş-durum-oluş ayrımında nesne alabilme ve değişim ölçütleri birlikte kullanılır.

Açıklamalı örnekler

• Meyveler dalında olgunlaştı. → Zaman içinde nitelik değişimi.
• Demir kapı paslandı. → Maddenin durumunda değişim.
• Saçları yıllar içinde ağardı. → Kişinin doğrudan iradesiyle gerçekleştirmediği değişim.

Dikkat: “Onu” sözüyle deneme, iş fiilini ayırmaya yardım eder; durumla oluşu tek başına ayıramaz. Nesne almayan fiilde değişim mi, bir durumda bulunma mı anlatıldığı da sorulur.

2. Fiillerde kip ve kişi

Kip, fiilin zamanını veya konuşanın dilek, şart, gereklilik ve emir gibi düşüncelerini yansıtan çekim biçimidir. Kişi, eylemin kimle ilgili olduğunu gösterir. Gel-di-m biçiminde -di görülen geçmiş zaman, -m birinci tekil kişi ekidir.

2.1. Haber kipleri

Kip	Örnek	Temel kullanım
Görülen geçmiş zaman	geldi	Geçmişteki olay doğrudan bir anlatımla bildirilir.
Öğrenilen geçmiş zaman	gelmiş	Geçmiş olay duyma, sonradan öğrenme veya fark etme yoluyla aktarılabilir.
Şimdiki zaman	geliyor	Konuşma anındaki veya o dönem süren eylem bildirilir.
Gelecek zaman	gelecek	Konuşma anından sonra gerçekleşecek eylem bildirilir.
Geniş zaman	gelir	Alışkanlık, genel durum veya tekrarlanan eylem anlatılabilir.

Bu adlandırmalar ekin temel zaman ilişkisini gösterir. Öğrenilen geçmiş zaman yalnız “başkasından duydum” anlamına sıkıştırılmaz: “Anahtarımı evde unutmuşum.” sözü, konuşanın sonradan fark ettiği durumu da anlatır.

2.2. Haber kiplerinin ekleri

• Görülen geçmiş: -dı/-di/-du/-dü ve sertleşmiş -tı/-ti/-tu/-tü; yazdı, gitti.
• Öğrenilen geçmiş: -mış/-miş/-muş/-müş; yazmış, görmüş.
• Şimdiki zaman: -yor; yazıyor, geliyor. -makta/-mekte biçimi de sürmekte olan eylemi anlatabilir: çalışmakta.
• Gelecek zaman: -acak/-ecek; yazacak, gelecek.
• Geniş zaman: -r, -ar/-er, -ır/-ir/-ur/-ür; okur, yazar, gelir.

Dikkat: Kip adını belirlerken yalnız cümlenin zaman sözcüğüne bakılmaz. “Yarın geliyorum.” fiili biçimce şimdiki zamandadır; geleceği anlatması kip kaymasıdır.

2.3. Dilek kipleri

Gereklilik kipi -malı/-meli ile kurulur: “Okumalısın.” Gereklilik bildirir. Şart kipi -sa/-se ile kurulur: “Gelse birlikte gideriz.” Gelme durumunu koşul yapar. İstek kipi -a/-e ile kurulur: “Biraz dinlenelim.” Birlikte dinlenme isteğini anlatır. Emir kipinde “Gel.”, “Gelsin.” ve “Gelin.” gibi kişi biçimleri bulunur.

İstek kipinin “gele” gibi biçimleri güncel dilde sınırlı olsa da “gidelim”, “okuyayım” gibi kullanımları yaygındır. Emir kipinde birinci tekil ve birinci çoğul kişi için diğer kiplerdeki gibi bir çekim sırası kurulmaz.

Açıklamalı örnekler

• Çalışmalıyım. → Gereklilik; -malı eki.
• Çalışsam daha iyi anlarım. → Şart; -sa eki.
• Biraz çalışayım. → İstek; -a eki.
• Çalış. / Çalışın. → Emir; kişi biçimleri farklıdır.

Dikkat: “Evde olmalı.” cümlesindeki -malı, her kullanımda görev veya zorunluluk bildirmez; konuşanın tahminini de yansıtabilir. Ekin adıyla kullanım anlamı ayrı açıklanır.

2.4. Kişi ekleri ve olumsuz çekim

“Gel-ecek-siniz” fiilindeki -siniz ikinci çoğul kişiyi; “yaz-dı-k” biçimindeki -k birinci çoğul kişiyi gösterir. Kişi ekleri kipin özelliğine göre farklı biçimler alabilir: “geldim” ve “geliyorum” fiillerinde birinci tekil kişi aynı biçimde görünmez.

“Gelmedi.” fiilinde olumsuzluk eki -me, kip eki -di’den önce yer alır. “Gelme!” sözünde de -me olumsuzluk ekidir; fiil emir kipindedir. Olumsuzluk ekini kip eki veya isim-fiil ekiyle karıştırmamak gerekir.

2.5. Görülen geçmiş zamanda kişi çekimi

Gelmek fiilinin çekimi

Kişi	Olumlu	Olumsuz
Ben	geldim	gelmedim
Sen	geldin	gelmedin
O	geldi	gelmedi
Biz	geldik	gelmedik
Siz	geldiniz	gelmediniz
Onlar	geldiler	gelmediler

Üçüncü tekil kişide ayrıca görünen kişi eki bulunmayabilir. Geniş zamanın olumsuzunda gelmem, gelmeyiz biçimleri; diğer kişilerde gelmezsin, gelmez, gelmezsiniz, gelmezler kullanılır. Soru eki ayrı yazılır: geldin mi, geliyor musun, gelecek misiniz.

3. Anlam veya kip kayması

Anlam kayması, fiilin biçimce taşıdığı kipin temel zaman veya dilek anlamı dışında bir anlamla kullanılmasıdır. “Yarın Ankara’ya gidiyorum.” cümlesinde -yor şimdiki zaman biçimidir; ancak yarın sözcüğü eylemin gelecekte planlandığını gösterir.

“Her sabah saat yedide kalkıyorum.” cümlesinde şimdiki zaman biçimi, düzenli tekrarlanan alışkanlığı anlatır. “Şimdi kapıyı açarsınız.” ifadesi ise uygun bir durumda geniş zaman biçimiyle yönerge verebilir. Fiilin çekim adı ile cümledeki kullanım anlamı ayrı belirtilir.

“Her sabah erken kalkarım.” cümlesi geniş zamanın alışkanlık anlamına uygun olağan kullanımıdır; yalnız alışkanlık anlattığı için anlam kayması sayılmaz. Kayma kararı, ekin temel işleviyle cümledeki anlam karşılaştırılarak verilir.

Açıklamalı örnekler

• Haftaya sizi ziyaret ediyorum. → Şimdiki zaman biçimiyle gelecek plan.
• Her yaz köye gidiyoruz. → Şimdiki zaman biçimiyle tekrarlanan alışkanlık.
• Kapıyı açar mısın? → Geniş zaman soru biçimiyle istek/rica.
• Akşamları kitap okurum. → Geniş zamanın olağan alışkanlık anlamı; tek başına kayma değildir.

4. Fiilin anlamını ve çekimini birlikte açıklama

“Çocuk topu attı.” cümlesinde atmak, nesneyi etkilediği için iş fiilidir. “Attı” görülen geçmiş zamanın üçüncü tekil kişi çekimidir. “Yarın topu atıyorum.” cümlesinde ise fiilin iş anlamı sürer; şimdiki zaman biçimi gelecek planı anlatır. Anlam türü ile kip kayması farklı incelemelerdir.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük; Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı fiiller öğretim materyalleri.