Ek Fiil ve Yapısına Göre Fiiller

Ek fiil, isim soylu sözcükleri yüklem yapan ve çekimli fiillerde birleşik zaman kuran yardımcı eylemdir. Birleşik zaman, fiilin çekimiyle; birleşik fiil ise sözcüğün kuruluşuyla ilgilidir. “Geliyordu” birleşik zamanlıdır; “yardım etmek” birleşik fiildir.

Bir bakışta

• Ek fiil isim soylu sözcüğü yüklem yapar veya fiilde birleşik çekim kurar.
• Birleşik zaman çekimle; birleşik fiil sözcüğün kuruluşuyla ilgilidir.
• Kurallı birleşik fiiller: Yeterlilik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma.

Fiiller yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olarak ayrılır. Bu yapı ayrımı, fiilin hangi zamanda çekimlendiğinden bağımsızdır. “Gel-” basit bir fiildir; “geliyordu” biçiminde birleşik zamanla çekimlenmesi gel- kökünü birleşik yapılı fiile dönüştürmez.

1. Ek fiilin isim soylu sözcükleri yüklem yapması

“Hava serindi.” cümlesinde serin bir nitelik bildirir; ek fiilin geçmiş zaman biçimiyle yüklem olmuştur. “O, öğretmendi.” cümlesinde öğretmen adı aynı yolla yüklem olur. Ek fiil yalnız isimlere değil, isim soylu başka sözcüklere de bağlanabilir.

“Mutluyum.” cümlesinde mutluyum isim soylu yüklemdir. “Mutluydu.” geçmiş, “mutluymuş” öğrenilen geçmiş, “mutluysa” şart anlamı taşır. Ek fiilin geniş zaman, görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve şart biçimleri bu örneklerde görülür.

Üçüncü tekil kişi geniş zamanda ek açıkça görünmeyebilir: “Hava serin.” cümlesi yine bir isim cümlesidir. “Hava serindir.” biçiminde -dir bulunabilir; fakat her isim cümlesinde -dir yazmak zorunlu değildir.

1.1. İsim soylu yüklemde kişi ve zaman

Açıklamalı örnekler

• Öğrenciyim. → İsim soylu sözcük, birinci tekil kişide yüklemdir.
• Öğrenciydim. → Geçmişte öğrenci olma; ek fiilin görülen geçmiş zamanı.
• Öğrenciymiş. → Öğrenilen veya sonradan fark edilen öğrenci olma.
• Öğrenciyse indirimden yararlanabilir. → Öğrenci olma koşulu.

Dikkat: “Mutlu oldu.” ile “Mutluydu.” aynı yapı değildir. İlkinde “ol-” yardımcı fiiliyle birleşik fiil, ikincisinde ek fiille kurulmuş isim soylu yüklem bulunur.

1.2. Ek fiilin ayrı ve bitişik yazılması

“Hasta idi” ve “hastaydı”, “öğrenci imiş” ve “öğrenciymiş” aynı çekimin ayrı ve bitişik biçimlerini gösterir. Bitişik biçimde, ünlüyle biten sözcükten sonra y sesi görülebilir. Görevi belirlerken yazım biçiminin yanında hangi sözcüğe eklendiğine bakılır.

İsim soylu yüklemin olumsuzu çoğunlukla değil ile kurulur: “Yorgunum.” → “Yorgun değilim.” Buradaki -im eki, olumsuzluk bildiren değil sözcüğüne bağlanmıştır.

2. Ek fiilin birleşik zaman kurması

Bir kip ekiyle çekimlenmiş fiile ek fiilin geçmiş, öğrenilen geçmiş veya şart biçimi geldiğinde birleşik çekim oluşur. Oku-yor-du biçiminde -yor şimdiki zaman, -du ek fiilin görülen geçmiş biçimidir. Bu çekim “şimdiki zamanın hikâyesi” olarak adlandırılır.

Biçim	Adlandırma	Açıklama
geliyordu	Şimdiki zamanın hikâyesi	-yor çekimine ek fiilin geçmiş zaman biçimi gelir.
gelecekmiş	Gelecek zamanın rivayeti	Gelecekle ilgili bilgi, duyma veya sonradan öğrenme yoluyla aktarılır.
gelecekse	Gelecek zamanın şartı	Gelecek zamanla bildirilen eylem koşula bağlanır.
gelirse	Geniş zamanın şartı	Geniş zaman çekimi şart biçimiyle tamamlanır.

“Görmüşlerdi.” biçiminde görmüş çekimine ek fiilin hikâye biçimi eklenmiştir. “Geldi.” ise tek kip eki taşıyan basit zamanlı çekimdir. “Gelmişmiş” gibi biçimler de rivayet çekimi gösterebilir; her biçimin cümlede kattığı anlam ayrıca değerlendirilir.

Açıklamalı örnekler

• Okurdu → Geniş zamanın hikâyesi; geçmiş alışkanlığı anlatabilir.
• Okuyacakmış → Gelecek zamanın rivayeti; duyulan planı anlatabilir.
• Okumalıydı → Gereklilik kipinin hikâyesi; geçmişteki gereklilik.
• Okuyorsa rahatsız etmeyelim. → Şimdiki zamanın şartı.

Dikkat: İki ek görmek, her zaman iki zaman eki görmek değildir. “Geldim”de -di kip, -m kişi ekidir; birleşik zaman oluşturmaz. “Geliyordum”da -yor ve -du birleşik çekimi kurar; -m kişiyi belirtir.

3. Yapılarına göre fiiller

3.1. Basit fiiller

Basit fiil, yapım eki almamış fiildir: “gel-”, “oku-”, “yaz-”. Kip ve kişi eki alması yapısını değiştirmez. “Yazdım” ve “yazıyordum” çekimleri, yaz- kökü yapım eki almadığından yapı bakımından basittir.

3.2. Türemiş fiiller

Türemiş fiil, isim veya fiil köküne yapım eki getirilerek oluşur. “Temiz + le- → temizle-” isim soylu sözcükten; “yaz- + dır- → yazdır-” fiilden türemiştir. “Temizledim” biçimindeki -di ve -m ise bu türemiş fiilin çekim ekleridir.

Açıklamalı örnekler

• Baş + la- → başla- → İsim kökünden fiil.
• Göz + le- → gözle- → İsim kökünden fiil.
• Koş- + tur- → koştur- → Fiil kökünden fiil.

3.3. Birleşik fiiller

Birleşik fiil, birden fazla sözcüğün birlikte bir eylemi karşılamasıyla oluşur. Yardımcı fiille kurulan, anlamca kaynaşmış ve kurallı birleşik fiiller bu başlık altında incelenir. Ayrı veya bitişik yazılmaları birleşik yapıdan farklı bir yazım konusudur.

3.3.1. Yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller

Bir adla etmek, olmak, eylemek veya kılmak gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle kurulur: “yardım etmek”, “fark etmek”, “mutlu olmak”. Ses olayı bulunmayan bu örnekler ayrı yazılır. “Af + etmek → affetmek” ve “kayıp + olmak → kaybolmak” örneklerinde ses değişimi bulunduğu için bitişik yazım görülür.

Açıklamalı örnekler

• Teşekkür etmek → Ses olayı yok; ayrı yazılır.
• Hissetmek → His + etmek; s türemesiyle bitişik yazılır.
• Kaybolmak → Kayıp + olmak; ünlü düşmesiyle bitişik yazılır.

Dikkat: Etmek ve olmak her cümlede yardımcı fiil değildir. “Bu kitap yüz lira eder.” cümlesinde eder, fiyat bildirir. “Bahçedeki meyveler oldu.” cümlesinde oldu, olgunlaşma anlamında kullanılır.

3.3.2. Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller

“Göz atmak” kısa süre bakmak; “kulak vermek” dikkatle dinlemek anlamındadır. Bu yapılarda sözcükler birlikte kalıplaşmış bir eylem anlamı oluşturur. Her ad-fiil birlikteliği bu gruba girmez: “top atmak” ifadesinde atma işi gerçek anlamıyla top üzerinde gerçekleşir.

Açıklamalı örnekler

• Anlattıklarına kulak verdi. → Dikkatle dinledi.
• Çocukların başarısı hepimizin yüzünü güldürdü. → Bizi sevindirdi.
• Defterdeki örneklere göz attı. → Kısaca inceledi.

3.3.3. Kurallı birleşik fiiller

• Yeterlilik: “Okuyabilmek” bir işi yapabilme gücü veya olanağı bildirir. “Okuyamamak” bu yapının yaygın olumsuz biçimidir.
• Tezlik: “Yapıvermek” işin çabuk veya kolayca yapılmasını anlatabilir. “Kapıyı açıverdi.” cümlesinde açma işi kısa sürede yapılır.
• Sürerlik: “Bakakalmak” bakmanın sürdüğünü veya kişinin o durumda kaldığını; “süregelmek” devamlılığı bildirir.
• Yaklaşma: “Düşeyazmak” az kalsın düşmek anlamındadır. Düşme gerçekleşmiş değildir.

Açıklamalı örnekler

• Çözebilirim → Yeterlilik; çözme gücü veya olanağı.
• Çözemem → Yeterliliğin olumsuzu; bu bağlamda çözme gücünün bulunmaması.
• Söyleyiverdi → Tezlik; hızlı, kolay veya beklenmedik söyleyiş.
• Gidedurun → Sürerlik; gitmeyi sürdürme.
• Düşeyazdı → Yaklaşma; az kalsın düşme, fakat düşüşün gerçekleşmemesi.

Dikkat: “Okumayabilir” okumama olasılığını, “okuyamayabilir” okuyabilme gücü veya fırsatının bulunmama olasılığını anlatır. “Okuyamaz” ile aynı kesinlikte değildir.

4. Birleşik zaman ile birleşik fiilin farkı

“Okuyordu” sözcüğünde oku- basit yapılı fiil, -yor-du birleşik zamanlı çekimdir. “Yardım etti” yapısında ise yardım et- birleşik fiildir; görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir. Bir fiil hem birleşik yapılı hem birleşik zamanlı da olabilir: “yardım ediyordu”.

Bu nedenle bir incelemede önce “Fiil nasıl kurulmuş?” sorusuyla yapı; sonra “Hangi kiplerle çekimlenmiş?” sorusuyla çekim açıklanır. Ek fiil ile yardımcı fiilli birleşik fiil aynı başlık altında değerlendirilmez.

Yapı ve çekimi ayrı değerlendirme

Örnek	Yapı	Çekim
Geldi	Basit fiil	Basit zaman
Geliyordu	Basit fiil	Birleşik zaman
Temizledi	Türemiş fiil	Basit zaman
Yardım etti	Birleşik fiil	Basit zaman
Yardım ediyordu	Birleşik fiil	Birleşik zaman

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu: Birleşik Kelimeler ve İmek Fiilinin Yazılışı bölümleri; Millî Eğitim Bakanlığı, ek fiil ve fiilde yapı öğretim materyalleri.