Cümle Oluşturma ve Tamamlama

Cümle oluşturma ve tamamlama, sözcükleri veya cümle parçalarını anlam ve dil bilgisi bakımından birbirine uygun biçimde birleştirmektir. Doğru cümlede yalnız ekler değil; kişi, zaman, neden, karşıtlık ve düşünce bütünlüğü de korunur.

Bir bakışta

• Tamamlama: Önce bağlantı ifadesinin gerektirdiği düşünceyi belirle.
• Oluşturma: Yüklemle birlikte tamlamaları ve söz gruplarını koru.
• Yakın anlam: Ortak düşüncenin yanında olumsuzluğu, koşulu ve kapsamı da karşılaştır.

1. Cümle tamamlama

Eksik bırakılan bölüm, cümlede önce ve sonra verilen düşünceye uygun olmalıdır. “Hava çok soğuktu; buna rağmen dışarı çıktık.” cümlesinde dışarı çıkmak, soğuk havada beklenmeyen davranıştır. “Buna rağmen” yerine “bu nedenle” getirildiğinde aynı düşünce korunmaz.

“Yol uzun olmasına rağmen erken vardık.” sözünde beklenenin tersine bir sonuç vardır. “Yol uzun olduğu için geç vardık.” cümlesinde ise geç varmanın nedeni açıklanır. Yalnız sonucun günlük hayatta mümkün olması yeterli değildir; seçilen sonuç, bağlantı ifadesinin kurduğu ilişkiyi de sürdürmelidir.

Kişi ve zaman uyumu da anlamı etkiler. “Dün kütüphaneye gittim ve aradığım kitabı buldum.” sözünde aynı kişinin geçmişte yaptığı iki iş anlatılır. Bir başkasının davranışına geçilecekse yeni öznenin anlaşılır olması gerekir. Cümle tamamlanırken metinde bulunmayan kişi veya olay kendiliğinden eklenmez.

1.1. Aynı başlangıcın farklı tamamlanışları

Açıklamalı örnekler

• Çok yorulmasına rağmen çalışmayı sürdürdü. → Yorgunluktan sonra beklenen bırakma davranışına karşıt bir sonuç vardır.
• Çok yorulduğu için dinlenmeye çekildi. → Yorgunluk gerekçe, dinlenme sonuçtur.
• Dinlenmek için kısa bir ara verdi. → Ara vermenin amacı açıklanır.

Bir tamamlamayı değerlendirirken yalnız son bölümün doğru bir bilgi olmasına bakılmaz. “Rağmen” karşıtlık, “çünkü” gerekçe, “örneğin” açıklanan düşünceye uygun bir örnek gerektirir. Sonraki bölümde geçen zamirin kime veya neye döndüğü de anlaşılır olmalıdır.

2. Sözcüklerden cümle oluşturma

Karışık sözcükler veya söz grupları sıralanırken önce yüklem, ardından onunla ilişkili ögeler belirlenebilir. “kitaplar / hayal gücünü / geliştirir / okunan” grupları “Okunan kitaplar hayal gücünü geliştirir.” biçiminde birleştirilir. Okunan sözcüğü kitapları niteler; hayal gücünü ise geliştirilen şeyi gösterir.

Türkçede her cümlenin tek bir doğru sözcük sırası bulunmaz. “Çocuk yağmuru pencereden izledi.” ile “Çocuk pencereden yağmuru izledi.” dil bilgisi bakımından doğru cümlelerdir. Sözcüklerin yeri değiştiğinde vurgu değişebilir. Soruda belirli bir sıra, vurgu veya başlangıç isteniyorsa bu koşul ayrıca dikkate alınır.

Tamlamalar ve kalıplaşmış söz grupları bölünmemelidir. “Okulun / bahçesinde / öğrenciler / toplandı” parçalarında “okulun bahçesinde” bir bütün olarak yer bildirir. “Öğrenciler okulun bahçesinde toplandı.” sıralaması hem eklerin bağını hem anlamı korur.

2.1. Bir cümlenin adım adım kurulması

Verilen parçalar: dün / okulun bahçesinde / arkadaşlarımla / buluştum.

1. Yüklem: “Buluştum” kişi ve zaman bildirir; cümlenin yargısını kurar.
2. Zaman: “Dün”, buluşmanın ne zaman olduğunu açıklar.
3. Yer: “Okulun bahçesinde” tamlama hâlinde birlikte kalır.
4. Birliktelik: “Arkadaşlarımla”, buluşmanın kimlerle olduğunu belirtir.

Cümle: “Dün arkadaşlarımla okulun bahçesinde buluştum.” Yüklem sonda olduğu için kurallıdır. “Dün okulun bahçesinde arkadaşlarımla buluştum.” sırası da doğrudur; yükleme yakın ögenin vurgusu değişebilir.

3. Yakın anlamlı cümleler

Yakın anlamlı cümleler, farklı sözcükler kullansalar da temel düşünce bakımından birbirine yaklaşır. “Konuşarak anlaşabiliriz.” ile “İletişim kurmak, birbirimizi anlamayı kolaylaştırır.” cümleleri iletişimin anlaşmaya katkısını anlatır. Ancak bire bir aynı olmayan cümlelerin küçük vurgu farkları bulunabilir.

“Bu salona yalnız görevliler girebilir.” ile “Bu salona görevliler de girebilir.” aynı anlamda değildir. Yalnız sözcüğü giriş hakkını görevlilerle sınırlar; de sözcüğü ise başka kişilerin de girebildiğini düşündürür. Yakın anlam aranırken özellikle yalnız, bazı, bütün, bazen, daima, mutlaka ve mümkün gibi sınırlayıcı sözler korunur.

Açıklamalı örnekler

• Başarıya emek vermeden ulaşılmaz. / Başarılı olmak çaba gerektirir. → İkisi de emeğin gerekli olduğunu belirtir.
• Bu kitapların hepsini okudum. / Bu kitapların çoğunu okudum. → Hepsi ile çoğu farklı kapsam taşıdığı için aynı düşünce değildir.
• Gelebilirim. / Geleceğim. → Olasılıkla kesin niyet veya gelecek bildirme aynı değildir.
• Onu yalnız ben gördüm. / Ben yalnız onu gördüm. → İlkinde gören kişi, ikincisinde görülen kişi sınırlandırılmıştır.

Dikkat: Yakın anlamlı cümlelerde aynı sözcüklerin kullanılması şart değildir. Farklı sözcüklerle aynı temel düşünce kurulabilir; aynı sözcükler farklı yerlerde kullanıldığında ise düşünce değişebilir.

3.1. Olumsuzluk ve koşulun etkisi

“Düzenli çalışan herkes başarılı olur.” kesin ve genel bir iddiadır. “Düzenli çalışmak başarı şansını artırabilir.” ise bir olasılık bildirir. İki cümlede aynı sözcüklerin bulunması, yargıların aynı olduğu anlamına gelmez. Birinde zorunluluk, diğerinde ihtimal vardır.

“Gelirsen birlikte gideriz.” cümlesi koşula bağlıdır. “Birlikte gideceğiz.” cümlesinde bu koşul yoktur. Yakın anlamlı cümle seçerken koşulu kaldırmak veya olumsuzluğu değiştirmek, metnin düşüncesini genişletebilir ya da tersine çevirebilir.

4. Bütünlüğü kuran bağlantılar

“Önce metni okudu, ardından bilmediği sözcükleri işaretledi.” cümlesinde işlemler zaman sırasındadır. “Çok okuduğu için sözcük bilgisi gelişti.” sözünde ise neden–sonuç bağlantısı kurulmuştur. Sözcüklerin yalnız sıralanması değil, aralarındaki bu ilişkinin anlaşılır olması cümle bütünlüğünü sağlar.

Cümle kurma ve tamamlama örnekleri

Örnek	Tür veya özellik	Açıklama
Çok okuduğu için… → sözcük bilgisi gelişti.	Cümle tamamlama	Verilen nedene uygun bir sonuç getirilir.
Okunan / kitaplar / hayal gücünü / geliştirir.	Cümle oluşturma	Okunan sözcüğü kitapları niteleyerek anlamlı bir cümle kurar.
Konuşarak anlaşabiliriz. / İletişim kurmak anlaşmayı kolaylaştırır.	Yakın anlam	İletişimin anlaşmaya katkısı ortak düşüncedir.
Yalnız görevliler girebilir. / Görevliler de girebilir.	Anlam farkı	Sınırlama ile ekleme anlamı birbirinden ayrılır.