Cümle İlişkileri ve Yargı Türleri

Cümlede yargı türü, söylenen bilginin kişisel değerlendirmeye mi yoksa denetlenebilir bir duruma mı dayandığını gösterir. Cümle ilişkileri ise neden, amaç ve koşul gibi anlam bağlarıdır. Bir cümle hem nesnel bilgi verebilir hem de neden–sonuç ilişkisi taşıyabilir; bu özellikler birbirinin karşıtı değildir.

Bir bakışta

• Öznel–nesnel: Kişisel değerlendirme ile denetlenebilir bilgiyi ayır.
• Neden: İşin gerekçesi. Amaç: Ulaşılmak istenen hedef. Koşul: Gerçekleşmesi gereken şart.
• “İçin” ve “-sa” tek başına karar verdirmez: İki durum arasındaki anlam ilişkisini oku.

1. Öznel ve nesnel yargılar

Öznel yargı kişisel beğeniye, yoruma veya değerlendirmeye dayanır. “Bu roman çok etkileyici.” sözündeki etkileyicilik, okuyucunun değerlendirmesidir. Başka bir okuyucu aynı romanı etkileyici bulmayabilir. Öznel bir cümlede mutlaka “bence” sözcüğünün bulunması gerekmez.

Nesnel yargı, doğruluğu ya da yanlışlığı kişisel beğeniden bağımsız olarak denetlenebilen bir bilgi bildirir. “Roman iki yüz sayfadır.” sözü kitabın sayfaları sayılarak kontrol edilebilir. “Bu şiir üç dörtlükten oluşur.” cümlesi de nesneldir.

Nesnellik, bir cümlenin mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez. “Bir hafta sekiz gündür.” sözü yanlıştır; fakat yanlışlığı herkes için aynı ölçütle denetlenir. Bu nedenle yargının doğru olup olmadığı ile öznel ya da nesnel oluşu ayrı sorulardır. Bir cümlede hem nesnel hem öznel bölüm de bulunabilir: “İki yüz sayfalık bu roman çok etkileyici.”

Açıklamalı örnekler

• Köyün en güzel evi budur. → Güzellik kişisel değerlendirmedir; öznel.
• Ev üç katlıdır. → Kat sayısı denetlenebilir; nesnel.
• Film doksan dakika sürüyor ve çok sıkıcı. → Süre nesnel, sıkıcılık öznel bölümdür.

Dikkat: “Bana göre” gibi bir söz, ardından gelen ölçülebilir bilgiyi otomatik olarak beğeni yargısına çevirmez. Örneğin bina yüksekliği ölçülebilir; tahmin edilmesiyle nesnellik ölçütü birbirine karıştırılmaz.

2. Neden–sonuç cümleleri

Neden–sonuç ilişkisi, bir durumun hangi sebeple ortaya çıktığını gösterir. “Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” cümlesinde yağmur neden, maçın ertelenmesi sonuçtur. “Maç neden ertelendi?” sorusu gerekçeyi açığa çıkarır.

“Otobüsü kaçırdı, bu yüzden derse geç kaldı.” cümlesinde neden önce, sonuç sonra verilmiştir. “Derse geç kaldı çünkü otobüsü kaçırdı.” sözünde ise sıra değişir. Cümlelerin yerini ezberlemek yerine hangi durumun ötekini doğurduğuna bakılır.

Neden ilişkisi yalnız “çünkü” veya “için” sözcükleriyle kurulmaz. “Heyecandan elleri titredi.” cümlesinde heyecan titremenin nedenidir. “Yollar buzlanınca ulaşım aksadı.” cümlesinde de ulaşımın aksamasının gerekçesi açıklanır.

Açıklamalı örnekler

• Uykusuzluktan dikkati dağıldı. → Neden uykusuzluk, sonuç dikkatin dağılmasıdır.
• Bahçe ıslandı çünkü yağmur yağdı. → Gerekçe sonuçtan sonra verilmiştir.
• Çok sevindiğinden gözleri doldu. → Sevinme, gözlerin dolmasına yol açmıştır.

Dikkat: Neden–sonuç yalnız geçmişteki olayları anlatmaz. “Yarın yoğun kar beklendiği için okul kapalı olacak.” cümlesinde gelecek bir kararın gerekçesi açıklanır.

3. Amaç–sonuç cümleleri

Amaç–sonuç ilişkisinde yapılan işin ulaşılmak istenen hedefi açıklanır. “Konuyu daha iyi anlamak için not aldı.” cümlesinde yapılan iş not almak, amaç daha iyi anlamaktır. Amaç, kişinin neyi gerçekleştirmek istediğini gösterir; hedefe ulaşıldığı bu cümleden kesin olarak çıkarılamaz.

“Ağaç dikmek üzere bahçeye çıktı.” ve “Kitap almak için çarşıya gitti.” cümleleri de amaç bildirir. “Ne amaçla?” sorusu ilişkiyi anlamayı kolaylaştırır. “İçin” sözcüğünü tek başına görmek yeterli değildir; sözcüğün neden mi hedef mi bildirdiği incelenir.

Açıklamalı örnekler

• Üşümemek için montunu giydi. → Amaç, üşümeyi önlemektir.
• Arkadaşını görmek üzere hastaneye gitti. → Yapılan ziyaretin hedefi açıklanır.
• Daha anlaşılır olsun diye metne örnek ekledi. → Amaç, metnin anlaşılmasını kolaylaştırmaktır.

Dikkat: Olumsuz bir fiil de amaç bildirebilir: “Unutmamak için yazdı.” Amaç cümlesi hedefi bildirir; hedefin kesin gerçekleştiğini bildirmez.

3.1. Neden ile amacın farkı

“Sınavı kazandığı için sevindi.” cümlesinde kazanmak, sevinmenin nedeni olarak sunulur. “Sınavı kazanmak için çalıştı.” cümlesinde kazanmak, çalışmanın hedefidir. “-dığı için” ve “-mak için” yapıları bu örneklerde farklı ilişkiler kurar; asıl ölçüt anlamdır.

4. Koşul–sonuç cümleleri

Koşul ilişkisi, bir durumun gerçekleşmesinin başka bir şarta bağlanmasıdır. “Ödevini bitirirsen oyun oynayabilirsin.” cümlesinde oyun oynama izni, ödevin bitmesi şartına bağlıdır. “Düzenli çalışmak şartıyla başarı artabilir.” cümlesinde de koşul açıkça belirtilir.

Koşul için mutlaka “-sa/-se” eki gerekmez. “Yeter ki zamanında gel, birlikte gideriz.” sözünde zamanında gelmek şarttır. Öte yandan bu eki taşıyan her cümle koşul değildir: “Keşke yarın hava güzel olsa.” cümlesi bir dilek bildirir. Şart ilişkisini anlamak için hangi durumun neye bağlandığı belirlenir.

Açıklamalı örnekler

• Erken gelirsen birlikte kahvaltı ederiz. → Birlikte kahvaltı, erken gelme şartına bağlanır.
• İade etmek üzere kitabı alabilirsin. → Kitabın geri verilmesi şarttır; burada “üzere” amaç değil koşul bildirir.
• Çalışmadan bu işi öğrenemezsin. → Öğrenebilmek için çalışma gereği belirtilir.
• Keşke sen de gelsen. → Dilek vardır; başka bir sonucun gerçekleşme şartı verilmemiştir.

5. Bir cümlede farklı özellikler

“Yağmur yağdığı için maç saat 18.00'e ertelendi.” sözünde ertelemenin saati ve gerekçesi kişisel beğeniden bağımsız bilgiler olarak sunulur; cümle neden–sonuç ilişkisi de kurar. “Daha güzel bir metin yazmak için giriş bölümünü değiştirdi.” cümlesinde ise amaçla birlikte güzel sözcüğünde değerlendirme bulunur. Cümleleri tek etiketle sınırlamak yerine istenen özelliğe odaklanılır.

Yargı türleri ve cümle ilişkileri

Örnek	Tür veya özellik	Açıklama
Bu kitap çok sürükleyici.	Öznel yargı	Kişisel beğeniye dayanır.
Kitap 240 sayfadır.	Nesnel yargı	Sayfa sayısı denetlenebilir.
Yağmur yağdığı için ıslandık.	Neden–sonuç	Islanmanın gerekçesi yağmurdur.
Islanmamak için şemsiye aldı.	Amaç–sonuç	Şemsiye alma hedefi ıslanmamaktır.
Yağmur durursa dışarı çıkarız.	Koşul–sonuç	Dışarı çıkma yağmurun durmasına bağlıdır.