Edat, Bağlaç ve Ünlem

Edat, birlikte kullanıldığı sözcüklerle amaç, benzerlik, ölçü veya bakış açısı gibi ilişkiler kurar. Bağlaç, sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri bağlar. Ünlem ise seslenme, sevinç, korku ve şaşırma gibi duygu veya durumları dile getirir.

Bir bakışta

• Edat sözcükler arasında anlam ilişkisi kurar; bağlaç ögeleri veya cümleleri bağlar.
• “İle” yerine “ve” getirilebiliyorsa bağlaç olabilir; araç ve birliktelik kullanımında edattır.
• Ünlem duygu veya seslenme bildirir; ünlem işaretiyle aynı kavram değildir.

Bu türleri ayırırken ezberlenmiş bir sözcük listesi tek başına yeterli olmaz. Özellikle “ile” gibi sözcükler cümlede farklı görevlerde kullanılabilir. “Ali ile Ayşe geldi.” ve “Kalem ile yazdı.” cümlelerindeki ile aynı görevi üstlenmez.

1. Edatlar veya ilgeçler

Edatlar başka sözcüklerle birlikte anlam ilişkisi kurar. “Gibi”, “kadar”, “için” ve “göre” sık kullanılan edatlardır. Edatın kattığı anlam, içinde bulunduğu söz grubuyla açıklanır.

• “Çocuk gibi sevindi.” cümlesinde gibi, sevinme biçimi bakımından benzerlik kurar.
• “Senin kadar hızlı değilim.” cümlesinde kadar, karşılaştırma ve ölçü ilişkisi kurar.
• “Kitap almak için biriktiriyor.” cümlesinde için amaç bildirir.
• “Hasta olduğu için gelemedi.” cümlesinde için neden bildirir.
• “Bana göre bu çözüm daha açık.” cümlesinde göre, söylenen düşüncenin kime ait bakış açısını yansıttığını gösterir.

Aynı edat her cümlede aynı anlamı taşımaz. “Kitap almak için” henüz gerçekleşmesi istenen amacı; “hasta olduğu için” gerçekleşmiş nedeni gösterir. Bu nedenle “için her zaman amaç bildirir” biçimindeki bir genelleme doğru değildir.

Açıklamalı örnekler

• Sana göre bu iş kolay. → Bakış açısı.
• Akşama kadar bekledik. → Zaman sınırı.
• Senden başka kimse gelmedi. → Dışında tutma.
• Yağmura rağmen yürüdük. → Beklenen duruma karşıtlık.
• Dünden beri haber bekliyorum. → Başlangıçtan bugüne süren zaman.
• Öğretmen gibi anlattı. → Benzerlik.

Dikkat: Edatı tek başına çevresinden koparmak yerine oluşturduğu grubun anlamı açıklanır. “Senin için” sözü, cümlesine göre amaç, yarar veya bir kimse hakkında olma gibi farklı ilişkiler kurabilir.

2. Bağlaçlar

Bağlaçlar eş görevli sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlar. “Ve”, “ama”, “fakat”, “çünkü”, “ya da”, “de/da” ve “ki” bu görevde kullanılabilir.

“Ayşe ve Ece geldi.” cümlesinde ve iki kişi adını bağlar. “Dışarı çıkmak istedim ama yağmur başladı.” cümlesinde ama iki düşünce arasında karşıtlık kurar. “Evde kaldım çünkü hastaydım.” cümlesinde çünkü gerekçeyi açıklar. Bağlama göreviyle anlam ilişkisi birlikte değerlendirilir.

Açıklamalı örnekler

• Hem okudu hem not aldı. → İki işin birlikte gerçekleştiğini belirtir.
• Ya bugün ya da yarın geleceğim. → Seçenek sunar.
• Ne aradı ne de haber gönderdi. → İki eylemin de yapılmadığını bildirir.
• Çok çalıştı fakat yetiştiremedi. → Beklenenin tersine sonuç kurar.

Dikkat: “Bağlaç çıkarılınca anlam hiç değişmez.” genellemesi yanlıştır. Bağlaç, cümleler arasındaki ilişkiyi taşır. “Geldi ama konuşmadı.” ile “Geldi çünkü konuşmadı.” aynı düşünce değildir.

2.1. İle sözcüğünün edat ve bağlaç kullanımı

“Ali ile Ayşe geldi.” cümlesinde ile yerine ve getirilebilir: “Ali ve Ayşe geldi.” Buradaki ile iki özneyi bağlayan bağlaçtır. “Kalem ile yazdı.” cümlesinde ise ile, yazma aracını belirtir; ve ile değiştirmek aynı anlamı vermez. Bu kullanım edattır.

“Arkadaşıyla yürüdü.” cümlesindeki -yla, ile edatının ekleşmiş biçimidir ve birliktelik bildirir. “İle”nin ayrı veya bitişik yazılması görevini tek başına belirlemez: “kalem ile” ve “kalemle” aynı araç ilişkisini kurabilir.

Açıklamalı örnekler

• Kalem ile defteri çantaya koydu. → Kalem ve defter iki nesne olarak bağlanmıştır.
• Kalem ile yazdı. → Kalem yazma aracıdır.
• Arkadaşı ile geldi. → Birliktelik bildirir. “Arkadaşı ve geldi.” biçimi aynı yapıyı kurmaz.

2.2. Bağlaç de ile bulunma hâli eki

Bağlaç de/da ayrı yazılır ve benzer bir varlığı veya durumu cümleye katar: “Ben de geldim.” Bu cümlede başkalarının yanında benim de geldiğim anlaşılır. Bağlaç, sert ünsüzden sonra ta/te biçimine dönüşmez: “Kitap da aldım.” yazılır.

Bulunma hâli eki -da/-de/-ta/-te bitişik yazılır: “Kitapta resimler var.” cümlesinde resimlerin nerede bulunduğunu gösterir. “Çantada kalem de var.” cümlesinde ilk -da bulunma ekidir; ayrı yazılan de ise kalemin de bulunduğunu bildiren bağlaçtır.

Bir sözcüğü cümleden çıkarmak yardımcı bir deneme olabilir; ancak yalnız “çıkınca cümle bozuluyor mu” sorusuyla karar verilmez. Ekin yer ilişkisi mi kurduğu, bağlacın ekleme veya başka bir anlam mı kattığı incelenir.

2.3. Bağlaç ki ile ek olan ki

“Anladım ki konu sandığım kadar zor değil.” cümlesinde ki iki düşünceyi bağlar ve ayrı yazılır. “Benimki yeni.” cümlesindeki -ki ise söylenmeyen adın yerini tutan ilgi zamiridir. “Masadaki kitap” sözünde -ki, yer bildiren ifadeyi kitabın özelliği hâline getirir ve bitişik yazılır.

Dikkat: “Belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki” gibi kalıplaşmış sözcükler bitişik yazılır. “Demek ki” ve “öyle ki” ayrı yazılır; bütün ki biçimleri tek bir kurala sokulmaz.

3. Ünlemler

Ünlemler sevinç, şaşırma, korku, acı, telaş veya seslenme bildirir. “Eyvah, anahtarımı unuttum!” cümlesinde eyvah telaş; “Yaşasın, kazandık!” cümlesinde yaşasın sevinç; “Hey, buraya bak!” cümlesinde hey seslenme bildirir.

Ünlem sözcüğü ile ünlem işareti farklıdır. “Ah, eski günler...” cümlesinde ah duygu bildiren ünlemdir; sonunda ünlem işareti bulunmaması bu görevi değiştirmez. “Kapıyı kapat!” cümlesi ise ünlem işaretiyle bitse de içinde mutlaka ünlem türünde bir sözcük bulunması gerekmez.

Açıklamalı örnekler

• Ah! Elim yandı. → Acı.
• Vah vah! Çok üzülmüş olmalı. → Acıma veya üzüntü.
• Aferin! Güzel düşünmüşsün. → Takdir.
• Şşt! Biraz sessiz olun. → Dikkat çekme ve uyarı.

4. Edat bağlaç ve ünlem karşılaştırması

Örnek	Tür	Açıklama
Kitap almak için biriktiriyor.	Edat	İçin, biriktirme işinin amacını belirtir.
Ayşe ve Ece geldi.	Bağlaç	Ve, iki kişi adını birbirine bağlar.
Kalemle yazdı.	Edat	İle, ekleşmiş biçimiyle araç bildirir.
Eyvah, unuttum!	Ünlem	Eyvah, telaşı doğrudan dile getirir.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu: Bağlaç Olan da de’nin Yazılışı, Bağlaç Olan ki’nin Yazılışı ve İle’nin Yazılışı bölümleri; Güncel Türkçe Sözlük.