Cümle Çeşitleri

Cümle çeşitleri, cümlelerin yüklemin türüne, yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılmasıdır. Bu dört ölçüt birbirinden bağımsızdır: Aynı cümle hem fiil cümlesi hem kurallı hem olumlu hem de basit olabilir.

Bir bakışta

• Yüklem türü: İsim veya fiil. Yeri: Kurallı veya devrik; eksiltili anlatımda yargı tamamlanmaz.
• Anlam: Olumlu–olumsuz, soru ve ünlem özellikleri birlikte bulunabilir.
• Yapı: Yüklem sayısı, yan cümlecik ve bağlantı biçimi incelenir; dört ölçüt birbirine karıştırılmaz.

1. Yüklemin türüne göre isim ve fiil cümlesi

Yüklemi çekimli fiil olan cümle fiil cümlesidir: “Çocuk bahçede koşuyor.” sözünde “koşuyor” fiildir. Yüklemi isim veya isim soylu bir söz grubu olan cümle isim cümlesidir: “Bahçe çok güzeldi.” sözünde “güzeldi” isim soyludur. Ek fiil, isim soylu yükleme zaman ve kişi anlamı katabilir; yüklemi fiile dönüştürmez.

“Bu kitabı okumak güzeldir.” cümlesinde “okumak” fiilimsi olsa da yüklem “güzeldir” olduğu için isim cümlesi vardır. “En büyük isteği okumaktı.” cümlesinin yüklemi, ek fiil almış isim-fiildir; cümle yine isim cümlesidir. Sınıflandırma yapılırken cümlede herhangi bir fiil kökü aramak yerine yüklemin türü belirlenir.

Açıklamalı örnekler

• Bahçede çocuklar vardı. → Var sözcüğü isim soylu yüklemdir; isim cümlesi.
• Çocuklar bahçede oynuyordu. → Çekimli fiil yüklem; fiil cümlesi.
• En sevdiğim iş resim yapmaktır. → İsim-fiil ek fiille yüklem olmuştur; isim cümlesi.
• Bugün çok mutlu oldu. → Olmak yardımcı fiiliyle kurulmuş yüklem; fiil cümlesi.

2. Yüklemin yerine göre kurallı devrik ve eksiltili anlatım

Kurallı cümlede yüklem sondadır: “Bugün yeni bir kitap okudum.” Devrik cümlede yüklem sonda değildir: “Yeni bir kitap okudum bugün.” Devrik cümle özellikle şiirde ve konuşmada kullanılabilir; sırf yüklemi sonda olmadığı için anlatım bozukluğu sayılmaz.

Eksiltili anlatımda yüklem veya cümleyi tamamlayacak bölüm söylenmez; okur eksik kısmı diğer sözlerden çıkarır. “Karşımızda masmavi bir deniz...” sözünde yüklem verilmemiştir. “Geldim.” ise tek sözcük olmasına rağmen kişi ve yargı bildiren tamamlanmış bir cümledir; eksiltili değildir. Bazı kaynaklar eksiltili cümleyi yüklemin yeri başlığı altında, bazıları ayrı bir anlatım özelliği olarak ele alır.

Açıklamalı örnekler

• Seni kapıda bekledim. → Kurallı.
• Bekledim seni kapıda. → Devrik.
• Kapıda uzun bir bekleyiş... → Yüklem tamamlanmamıştır; eksiltili anlatım.
• Bekledim. → Tek sözcükle tamamlanmış çekimli yüklem; kurallı cümle.

Dikkat: Cümlenin kısa veya uzun olması, kurallı–devrik ayrımını belirlemez. Yüklemin hangi söz grubu olduğu bulunmadan sadece son sözcüğe bakılmaz.

3. Anlamına göre cümleler

Olumlu cümle bir işin yapıldığını veya bir durumun varlığını; olumsuz cümle yapılmadığını ya da bulunmadığını bildirir. “Çocuk uyudu.” olumlu, “Çocuk uyumadı.” olumsuzdur. “Hava güzel.” olumlu, “Hava güzel değil.” olumsuz isim cümlesidir. “Odada kimse yok.” cümlesinde “yok” sözcüğü olumsuzluk bildirir.

Olumlu olmak, bildirilen olayın sevindirici olması demek değildir. “Fırtına ağaçları devirdi.” cümlesi üzücü bir olay anlatsa da dil bilgisi bakımından olumludur. “Seni anlamıyor değilim.” cümlesinde ise iki olumsuzluk bir araya gelerek anlama eyleminin varlığını bildirir; biçim ve anlam birlikte değerlendirilir.

Soru cümlesi bilgi istemek veya soru yoluyla başka bir anlam vermek için kurulur: “Ne zaman geleceksin?”, “Kitabı okudun mu?” Gerçek cevap beklenmeyen “Bu güzelliğe kim hayran olmaz?” sözü de soru biçimindedir. “Kitabı okumadın mı?” cümlesi hem soru hem olumsuzluk özelliği taşır. Ünlem cümlesinde yoğun duygu veya seslenme öne çıkar: “Ne güzel bir haber!” Bu özellikler birbirini dışlayan tek bir liste gibi düşünülmez.

3.1. Biçim ve anlam birlikte değerlendirilir

Açıklamalı örnekler

• Bu habere sevinmez miyim? → Soru biçimiyle sevinmenin güçlü biçimde gerçekleşeceği anlatılabilir; söyleyiş ve durum önemlidir.
• Ne aradı ne sordu. → Fiillerde -ma/-me yoktur; ne...ne bağlacı anlamı olumsuz yapar.
• Seni anlamıyor değilim. → Anlam bakımından olumlu; iki olumsuzluk birlikte “anlıyorum” düşüncesine yönelir.
• Depremde duvar yıkıldı. → Üzücü olay anlatsa da yıkılma gerçekleştiği için olumlu cümledir.

4. Yapısına göre cümleler

4.1. Basit ve birleşik cümle

Geleneksel okul dil bilgisinde basit cümle, tek yüklemli olup yan cümlecik içermeyen cümledir: “Öğrenciler dün kütüphanede çalıştı.” Birçok öge bulunması, tek başına cümleyi birleşik yapmaz. Birleşik cümlede ise temel cümleye bağlı yan cümle veya yan cümlecik bulunur. Öğretim kaynaklarında özellikle fiilimsi içeren yapılar için farklı adlandırmalar kullanılabildiğinden bu bölümde geleneksel terimler esas alınmıştır.

Geleneksel sınıflandırmada birleşik cümle örnekleri

Birleşik yapı	Örnek	Açıklama
Girişik birleşik	Kitabı bitirince not aldım.	“Bitirince” zarf-fiiliyle kurulan bölüm, temel yüklem “aldım”a zaman ilişkisiyle bağlanır.
Şartlı birleşik	Vaktin olursa bize gel.	“Vaktin olursa” koşul bildiren yan cümledir; temel cümle “bize gel”dir.
İç içe birleşik	Öğretmen, “Yarın görüşürüz.” dedi.	Aktarılan cümle, başka bir cümlenin içinde yer alır.
Ki ile kurulan birleşik	Anladım ki bu iş zaman istiyor.	“Ki” ile bağlanan bölüm, anlaşılan içeriği açıklar; bazı kaynaklarda farklı bir yapı başlığında gösterilebilir.

4.2. Fiilimsi ve yüklem sayısını ayırma

“Sabah erkenden okulun sessiz kütüphanesinde iki saat çalıştım.” cümlesi uzundur; tek yüklem ve yan cümlecik içermeyen kuruluşuyla basittir. “Gelince aradı.” cümlesi kısadır; gelince zarf-fiili bulunduğu için geleneksel sınıflandırmada girişik birleşiktir. Cümle uzunluğu, yapı türünü belirlemez.

Ortaokul kaynaklarında “tek yüklemli cümle” ve “fiilimsi bulunan cümle” gibi açıklayıcı adlandırmalar da kullanılabilir. İncelenen ders kitabındaki terim esas alınır; aynı örneğe farklı terim verilmesi her zaman içerik çelişkisi değildir.

4.3. Sıralı ve bağlı cümle

Sıralı cümlede birden çok yüklem virgül veya noktalı virgülle bağlanır: “Hava açıldı, çocuklar dışarı çıktı.” Öge ortaklığı varsa bağımlı sıralı cümleden söz edilir: “Ece kitabı açtı, okumaya başladı.” örneğinde özne ortaktır. “Yağmur dindi, güneş doğdu.” örneğinde ortak öge bulunmadığı için bağımsız sıralı yapı vardır.

Bağlı cümlede yüklemler bağlaçla birleştirilir: “Çalıştım ama işi bitiremedim.” Ancak her bağlaç iki cümle bağlamaz. “Ece ve Deniz geldi.” cümlesinde “ve” iki özneyi bağlar; iki ayrı yüklem bulunmadığından cümle bağlı değildir.

Açıklamalı örnekler

• Ece geldi, çantasını bıraktı. → İki yüklemde özne ortak; bağımlı sıralı.
• Yağmur başladı, rüzgâr şiddetlendi. → Ortak öge yok; bağımsız sıralı.
• Yağmur başladı ve rüzgâr şiddetlendi. → Cümleler bağlaçla bağlanmıştır; bağlı.
• Ece ve Deniz geldi. → Ve iki adı bağlar; tek yüklemli yapı, yalnız bağlaç bulunduğu için bağlı cümle sayılmaz.

5. Dört ölçütü birlikte uygulama

“Öğrenciler dün kütüphanede çalıştı.” cümlesinin yüklemi çekimli fiildir; fiil cümlesidir. Yüklem sonda olduğundan kurallı, çalışmanın gerçekleştiğini bildirdiğinden olumlu, tek yüklemli olup yan cümlecik içermediğinden geleneksel sınıflandırmada basittir. Her özellik kendi ölçütüne göre gerekçelendirilir.

Cümleyi dört yönden açıklama

Cümle	Yüklem türü ve yeri	Anlam ve yapı
Bu sabah erkenden geldim.	Fiil, kurallı	Olumlu, basit
Güzel değildi bu film.	İsim, devrik	Olumsuz, basit
Kitabı bitirince aradım.	Fiil, kurallı	Olumlu, girişik birleşik
Geldim ama seni bulamadım.	İki fiil yüklemi de kendi cümlesinin sonunda	İlk yargı olumlu, ikinci olumsuz; bağlı

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu; Millî Eğitim Bakanlığı, OGM Materyal Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğretim materyalleri.