Çatı Özellikleri

Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkidir. Öznesine göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş; nesne alabilmesine göre geçişli ve geçişsiz fiillerden söz edilir. Oldurganlık ve ettirgenlik ise fiile getirilen eklerin işi ve yaptırma ilişkisini nasıl değiştirdiğini açıklar.

Bir bakışta

• Özneye göre: Etken, edilgen, dönüşlü, işteş.
• Nesneye göre: Geçişli veya geçişsiz; ekle geçişli yapılan fiil oldurgan olabilir.
• Çatı yalnız fiil yükleminde aranır: Ek, cümledeki yapan–etkilenen ilişkisiyle birlikte incelenir.

Çatı yalnız fiil yüklemlerinde aranır. “Kapı açıktı.” cümlesinin yüklemi isim soylu olduğundan çatı incelemesi yapılmaz. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde ise “açtı” bir fiildir; özne ve nesneyle ilişkisi incelenebilir.

1. Öznesine göre fiil çatıları

1.1. Etken fiiller

Etken fiilde işi yapan veya durumu yaşayan özne bellidir. “Ece kitabı okudu.” cümlesinde Ece okumayı yapan gerçek öznedir. “Kitabı okudum.” cümlesinde özne söylenmemiş olsa da kişi ekinden “ben” olduğu anlaşılır; yüklem yine etkendir. Etkenlik için öznenin cümlede mutlaka yazılı bulunması gerekmez.

Açıklamalı örnekler

• Çocuklar bahçede oynadı. → Eylemi yapan bellidir.
• Bütün soruları çözdüm. → Yapan ben, gizli öznedir; fiil etkendir.

1.2. Edilgen fiiller

Edilgen fiilde işin yapanı yerine yapılan iş veya işten etkilenen varlık öne çıkar. “Görevli camı sildi.” etken; “Cam silindi.” edilgendir. “Cam”, silme işini yapmadığı hâlde sözde özne görevindedir. Edilgenlik çoğunlukla “-l” ve “-n” ekleriyle kurulur.

Edilgen cümlede yapanın hiç söylenemeyeceği sanılmamalıdır. “Cam görevli tarafından silindi.” cümlesinde işi yapan bildirilse de “silindi” edilgendir. “Bu salonda yüksek sesle konuşulmaz.” cümlesinde geçişsiz fiilin edilgenleşmesiyle öznesiz yapı kurulmuştur; bu cümlede sözde özne yoktur.

Açıklamalı örnekler

• Defterler toplandı. → Toplayan kişi öne çıkarılmamış, toplananlar sözde özne olmuştur.
• Bahçe görevliler tarafından temizlendi. → Yapan belirtilse de yüklem edilgendir.
• Bu yolda dikkatli yürünür. → Yürümek geçişsizdir; edilgen yapıda sözde özne aranmaz.

Dikkat: Edilgen fiili yalnız “yapan bilinmiyor” diye tanımlamak eksiktir. Yapan söylenebilir; belirleyici olan fiilin edilgen kuruluşu ve özne ilişkisidir.

1.3. Dönüşlü fiiller

Dönüşlü fiilde özne işi kendisi yapar ve işten kendisi etkilenir. Kendi saçını tarayan bir çocuk için söylenen “Çocuk tarandı.” cümlesi dönüşlüdür. “Çocuğun saçları kuaför tarafından tarandı.” cümlesi ise edilgendir. Aynı ekin görünmesi, aynı çatı anlamının bulunduğunu göstermez; cümlede işi kimin yaptığına bakılır.

Açıklamalı örnekler

• Çocuk kendi başına giyindi. → Giyinme işini yapar ve işten kendisi etkilenir.
• Çocuk aynanın karşısında süslendi. → Süsleme işini kendisine yönelik yapar; dönüşlüdür.
• Çocuk annesi tarafından yıkandı. → Yapan başka kişidir; edilgen.
• Çocuk banyoda kendi kendine yıkandı. → Yapan ve etkilenen aynı kişidir; dönüşlü.

1.4. İşteş fiiller

İşteş fiil, bir işin karşılıklı veya birlikte yapıldığını anlatır; çoğunlukla “-ş” ekiyle kurulur. “İki arkadaş selamlaştı.” cümlesinde karşılıklılık, “Çocuklar gülüştü.” cümlesinde birlikte yapma vardır. “Barışmak” da karşılıklı ilişki bildirir. Sonunda “ş” sesi bulunan her fiil işteş değildir: “Öğrenci çalıştı.” cümlesinde yalnız bu sese bakılarak işteşlik aranamaz.

Açıklamalı örnekler

• İki arkadaş mektuplaştı. → Karşılıklı yapma.
• Çocuklar habere gülüştü. → Birlikte yapma.
• Komşular kapıda selamlaştı. → Karşılıklı yapma.
• Elbise ona yakıştı. → Sonda ş bulunması karşılıklı veya birlikte iş yapıldığını göstermez; işteşlik böyle belirlenmez.

2. Nesnesine göre geçişli ve geçişsiz fiiller

Geçişli fiil nesne alabilir. “Romanı okudum.” cümlesinde “romanı” nesnedir. “Bütün akşam okudum.” cümlesinde nesne söylenmemiştir; buna rağmen “okumak” nesne alabilen geçişli bir fiildir. Cümlede nesnenin bulunmamasıyla fiilin nesne alamaması farklı durumlardır.

Geçişsiz fiil nesne alamaz. “Bebek uyudu.” ve “Çocuk parka gitti.” cümlelerinde “uyumak” ile “gitmek” geçişsizdir. “Parka” yer tamlayıcısıdır; yönelme eki alan her sözcük nesne sayılmaz. Geçişlilik, yükleme anlamlı bir “onu” nesnesi getirilip getirilemediğiyle de sınanabilir; ancak fiilin o cümledeki anlamı korunmalıdır.

Açıklamalı örnekler

• Ece arkadaşına seslendi. → Arkadaşına yönelme ekli yer tamlayıcısıdır; fiil geçişsizdir.
• Ece arkadaşını çağırdı. → Arkadaşını belirtili nesnedir; fiil geçişlidir.
• Bütün gece okudu. → Bu anlamdaki okumak geçişlidir; nesnenin cümlede söylenmesi şart değildir.

Dikkat: “Onu” sözcüğü fiile anlamlı bir nesne olarak bağlanmalıdır. Yalnız iki sözcüğü yan yana söyleyebilmek yeterli değildir. Ayrıca fiilin cümledeki anlamı değiştirilerek geçişlilik aranmaz.

3. Oldurgan ve ettirgen fiiller

Oldurganlık ve ettirgenliğin karşılaştırılması

Yapı	Dönüşüm	Ne değişir?
Oldurgan	Bebek uyudu. → Anne bebeği uyuttu.	Geçişsiz “uyumak”, “-t” ekiyle nesne alabilen “uyutmak” fiiline dönüşür. “Bebeği” nesnedir.
Oldurgan	Çocuk güldü. → Oyuncu çocuğu güldürdü.	Geçişsiz “gülmek”, “-dür” ekiyle geçişli olur.
Ettirgen	Öğrenci metni yazdı. → Öğretmen öğrenciye metni yazdırdı.	Zaten geçişli olan “yazmak” fiiline yaptırma anlamı eklenir. Yazma işini öğretmen başkasına yaptırır.
Ettirgen	Öğrenci şiiri okudu. → Öğretmen öğrenciye şiiri okuttu.	“Okumak” zaten nesne alır; “okutmak” işi başkasına yaptırmayı bildirir.

“-t, -dır, -r” gibi ekler farklı fiillerde oldurganlık veya ettirgenlik oluşturabilir. Ayırıcı nokta ekin görünüşü değil, fiilin ekten önce nesne alıp almadığıdır. “Uyumak” geçişsiz olduğu için “uyutmak” oldurgan; “yazmak” geçişli olduğu için “yazdırmak” ettirgendir.

Açıklamalı örnekler

• Dur- → durdur- → Durmak geçişsizdir; durdurmak nesne alır: “Görevli aracı durdurdu.” Oldurgandır.
• Bit- → bitir- → “Ders bitti.” geçişsiz; “Öğretmen dersi bitirdi.” geçişlidir. Oldurgandır.
• Sil- → sildir- → Silmek zaten nesne alır; “Camı görevliye sildirdi.” işi başkasına yaptırmayı anlatır. Ettirgendir.

4. Bir fiili iki yönden inceleme

“Ece mektubu yazdı.” cümlesinde “yazdı”, öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir. “Ece parkta yürüdü.” cümlesinde “yürüdü”, etken ve geçişsizdir. Önce yüklemin fiil olduğu belirlenir; ardından yapan ile etkilenen arasındaki ilişki ve nesne alabilme özelliği ayrı ayrı açıklanır.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu; Millî Eğitim Bakanlığı, OGM Materyal Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğretim materyalleri.