Anlamsal ve Yapısal Bozukluklar

Anlatım bozukluğu, bir cümlenin vermek istediği anlamı yanlış, eksik, gereksiz veya dil bilgisi bakımından uyumsuz biçimde aktarmasıdır. Anlamsal bozukluklarda sözcüklerin anlamına ve düşünceler arasındaki ilişkiye; yapısal bozukluklarda eklerin, tamlamaların ve cümle ögelerinin kuruluşuna bakılır.

Bir bakışta

• Anlam: Gereksiz veya yanlış sözcük, çelişki, sıralama ve belirsizlik.
• Yapı: Özne–yüklem, öge, ek, tamlama ve çatı uyumu.
• Düzeltme: Amaçlanan anlamı koru; hangi sözcük veya ekin neden değiştiğini göster.

Düzeltme yapılırken önce cümlenin ne söylemek istediği belirlenir. Her kısa anlatım eksik, her alışılmadık söz yanlış değildir. Özellikle şiirdeki bilinçli kullanımlar, günlük dildeki anlam incelikleri ve gerçek dil bilgisi yanlışları birbirine karıştırılmamalıdır.

1. Anlamsal anlatım bozuklukları

1.1. Gereksiz sözcük ve anlamca çelişme

“Kitabı geri iade ettim.” cümlesinde “iade etmek” zaten geri vermektir; “Kitabı iade ettim.” yeterlidir. Ancak her tekrar gereksiz değildir: “Koşa koşa geldi.” sözünde ikileme, eylemin yapılma biçimini güçlendirir.

“Yaklaşık tam beş saat bekledik.” cümlesinde “yaklaşık” belirsizlik, “tam” kesinlik bildirir. Amaç süreyi yaklaşık söylemekse “Yaklaşık beş saat bekledik.”; kesin söylemekse “Tam beş saat bekledik.” denir. “Kesinlikle belki gelir.” sözünde de kesinlik ve olasılık aynı yargı için çatışır.

Açıklamalı örnekler

• Yanlış: Henüz daha başlamadı. Düzeltme: Henüz başlamadı. → Aynı gecikme anlamını yineleyen söz azaltılır.
• Yanlış: Aşağı yukarı tam iki saat sürdü. Düzeltme: Yaklaşık süre için “Aşağı yukarı iki saat sürdü.” → Yaklaşıklık ve tamlık çatışır.

Dikkat: Anlamı güçlendiren tekrar her zaman hata değildir. “Yavaş yavaş yürüdü.” cümlesindeki ikileme yapılış biçimini belirtir. Bir sözcük çıkarılınca anlamın inceliği değişiyorsa gereksizlik kararı yeniden düşünülmelidir.

1.2. Yanlış sözcük seçimi ve deyim yanlışları

“İki olay arasında önemli bir ayrıcalık var.” cümlesinde amaç farklılığı anlatmaksa “ayrıcalık” yerine “ayrım” veya “fark” kullanılmalıdır. Ayrıcalık, bir kimseye tanınan özel hak veya üstünlük anlamı taşır. Benzer sesli sözcükler, anlamları aynıymış gibi birbirinin yerine getirilemez.

Deyimin sözcükleri ve anlamı birlikte korunur. “Panikleyince etekleri zil çaldı.” cümlesi, sevinmeyi anlatan “etekleri zil çalmak” deyimiyle uyuşmaz. Telaş kastediliyorsa “Panikleyince etekleri tutuştu.” denebilir. Düzeltme, deyimi yalnız biçimce değiştirmek değil, cümlenin istediği anlama uygun seçmektir.

Açıklamalı örnekler

• Yanlış: Bu iki ürünü birbirine karıştırmak çok olanaklı. Düzeltme: Bu iki ürünü birbirine karıştırmak çok kolay. → Kastedilen kolaylıktır; sözcük amaçlanan anlamla eşleşmelidir.
• Yanlış: Haberi alınca etekleri zil oynadı. Düzeltme: Haberi alınca etekleri zil çaldı. → Deyimin yerleşik sözcükleri korunur; “zil çalmak” başka bir fiille değiştirilmez.

1.3. Mantık sıralama ve anlam belirsizliği

“Böyle bir kazada insanlar ölebilir, hatta yaralanabilir.” sözünde “hatta” ile daha hafif bir sonuca geçilmesi sıralamayı bozar. “Böyle bir kazada insanlar yaralanabilir, hatta ölebilir.” biçimi tehlikenin derecesini uygun sırada aktarır. “Bırak ev almayı, kira bile ödeyemiyor.” cümlesinde de daha zor olan ev alma ile daha temel olan kira ödeme uygun biçimde karşılaştırılmıştır.

“Yeni okula gelen öğrenciyle tanıştım.” cümlesinde “yeni”, okulun yeni olduğunu da öğrencinin okula yeni geldiğini de düşündürebilir. İkinci anlam amaçlanıyorsa “Okula yeni gelen öğrenciyle tanıştım.” daha açıktır. Sözcük sırası değiştirilirken hangi sözcüğün nitelendiği belirlenir.

Açıklamalı örnekler

• Belirsiz: Onun geldiğini söyledim. → Onun hangi kişiyi gösterdiği önceki cümlelerden anlaşılmıyorsa ad açık yazılır: “Ece’nin geldiğini söyledim.”
• Belirsiz: Küçük çocuğun çantasını taşıdı. → “Küçük” çocuğu niteler. Çantanın küçüklüğü amaçlanıyorsa “Çocuğun küçük çantasını taşıdı.” denir.

Dikkat: Bir cümlenin bağlamdan koparıldığında belirsiz olması, geçtiği metinde mutlaka bozuk olduğu anlamına gelmez. Zamirin karşılığı önceki cümlede açıkça verilmişse aynı adı gereksiz yere yinelemek gerekmez.

2. Yapısal anlatım bozuklukları

2.1. Özne ve yüklem uyumu

“Ben ve arkadaşım yarın gelecek.” cümlesinde özne birinci kişiyi içerdiği için “Ben ve arkadaşım yarın geleceğiz.” denir. “Herkes yerlerine oturdu.” yerine tekil belgisiz zamirle uyumlu “Herkes yerine oturdu.” biçimi kullanılır.

Çoğul özne, her durumda çoğul yüklem gerektirmez. “Öğrenciler bahçeye çıktı.” ve “Öğrenciler bahçeye çıktılar.” cümleleri insan bildiren çoğul özneyle kurulabilir. “Yapraklar döküldü.” ise olağan kullanımdır. Kişileştirme gibi anlatım tercihleri ayrıca değerlendirilir; mekanik bir tekil-çoğul eşleştirmesi bütün cümlelere uygulanmaz.

Açıklamalı örnekler

• Yanlış: Sen ve arkadaşın yarın gelecek. Düzeltme: Sen ve arkadaşın yarın geleceksiniz. → Özne ikinci kişiyi içerir.
• Yanlış: Ben, sen ve Ece çalışacaksınız. Düzeltme: Ben, sen ve Ece çalışacağız. → Birinci kişi bulunduğundan yüklem birinci çoğuldur.
• Yanlış: Hiçbiri konuşmadı, sessizce bekledi. Düzeltme: Hiçbiri konuşmadı, hepsi sessizce bekledi. → İlk cümlenin olumsuz öznesi, ikinci olumlu yargıya uygun biçimde yinelenir.

2.2. Nesne ve tümleç eksikliği

“Öğrencileri seviyor ve güveniyordu.” cümlesinde “öğrencileri” sözü “sevmek” fiilinin nesnesidir; “güvenmek” ise “öğrencilere” biçiminde yer tamlayıcısı ister. Doğru anlatım “Öğrencileri seviyor ve onlara güveniyordu.” olur. Yönelme eki isteyen her ögeye nesne denmez.

“Sana güveniyor ve seviyorum.” cümlesinde ikinci yüklemin nesnesi eksiktir: “Sana güveniyor ve seni seviyorum.” Buna karşılık “Kitabı okudum ve çok beğendim.” cümlesinde ortak nesne iki yükleme de uygun olduğundan gereksiz yere tekrar edilmez.

Açıklamalı örnekler

• Yanlış: Kitabı aradı ve ulaştı. Düzeltme: Kitabı aradı ve ona ulaştı. → Ulaşmak yönelme ekli tümleç ister.
• Yanlış: Arkadaşına telefon etti ve kutladı. Düzeltme: Arkadaşına telefon etti ve onu kutladı. → Kutlamak belirtme ekli nesne ister.
• Doğru: Arkadaşını aradı ve kutladı. → Ortak nesne iki yüklemle de uyumludur; tekrar zorunlu değildir.

2.3. Ek ve tamlama yanlışları

“Hastanın iyileşeceğini umutluyuz.” sözünde “umutlu olmak” yüklemi “iyileşeceğinden” biçimini gerektirir: “Hastanın iyileşeceğinden umutluyuz.” Alternatif olarak yüklem değiştirilebilir: “Hastanın iyileşeceğini umuyoruz.” Ek ile yüklemin istediği ilişki birlikte düzeltilir.

“Özel ve devlet okulları toplantıya katıldı.” sözünde “özel” bir sıfat, “devlet” ise isim tamlamasının ilk bölümüdür; iki farklı tamlama eksik bir ortak yapıda birleştirilmiştir. “Özel okullar ve devlet okulları toplantıya katıldı.” biçimi tamlamaları açık kurar.

2.4. Fiilimsi ve çatı uyumu

Açıklamalı örnekler

• Doğru: Düzenli çalışmasını ve erken yatmasını istiyor. Açıklama: iki isim-fiil aynı eklerle yükleme bağlanabilir. Sırf iki fiilimsi bulunduğu için bozukluk aranmaz.
• Yanlış: Herkes salona girip yerlerine oturuldu. Düzeltme: Herkes salona girip yerine oturdu. → İlk bölümdeki etkin özneye uygun etken yüklem kurulur; kişi uyumu sağlanır.

3. Yanlışın nedeni ve düzeltme biçimi

Anlatım bozukluklarını gerekçesiyle düzeltme

Sorunlu anlatım	Düzeltilmiş anlatım	Neden
Yaklaşık tam on kişi vardı.	Yaklaşık on kişi vardı.	Yaklaşık sayı amaçlandığında kesinlik bildiren “tam” çıkarılır.
Öğrencileri seviyor ve güveniyordu.	Öğrencileri seviyor ve onlara güveniyordu.	İkinci yüklemin istediği yer tamlayıcısı eklenir.
Ben ve Ece çalışacak.	Ben ve Ece çalışacağız.	Birinci kişi içeren özneyle kişi uyumu sağlanır.
Bu konuda görüş ve önerilerinizi bekliyorum.	Bu konuda görüş ve önerilerinizi bekliyorum.	Ortak ek iki sözcüğe de uygundur; her ortak kullanım yanlış değildir.

Kaynakça

Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu; Millî Eğitim Bakanlığı, OGM Materyal Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğretim materyalleri.